«گفت‌وگوهای ایران و آمریکا»: روایتی نو از روابط دو ملت از مشروطه تا انقلاب سفید

نگاهی نو به تاریخ روابط ایران و آمریکا

این کتاب که حاصل همکاری گروهی از پژوهشگران ایرانی و آمریکایی است، بر پایه نظریه «تاریخ به‌هم‌پیوسته» بنا شده و روابط دو کشور را نه به عنوان دو بازیگر مستقل، بلکه همچون دو جریان درهم‌تنیده و متقاطع بررسی می‌کند. این رویکرد، از تاریخ اجتماعی، مهاجرت، تبادل فرهنگی و دیپلماسی مردمی الهام گرفته و به جای تمرکز صرف بر دیپلماسی رسمی و رخدادهای سیاسی، بر تاریخ اجتماعی و فرهنگی و فراملی تأکید دارد.

نویسندگان این اثر، نقش شبکه‌های غیردولتی، دانشگاه‌ها، مؤسسات آموزشی، مهاجران ایرانی و فعالان اجتماعی را در شکل‌گیری مناسبات میان دو کشور بازخوانی کرده‌اند. این کتاب با برجسته ساختن موضوعات کمتر دیده شده و جایگزینی تحلیل‌های «تاریخ پایین» به جای روایت‌های سنتی «بالا به پایین»، نشان می‌دهد که گفت‌وگو میان دو ملت تنها در اتاق‌های وزارت خارجه رخ نداده، بلکه در فضاهای عمومی، دانشگاه‌ها و حتی خانواده‌ها نیز ادامه داشته است.

فرازونشیب یک رابطه: مروری بر فصول کتاب

کتاب «گفت‌وگوهای ایران و آمریکا» شامل دوازده فصل است که هر یک به مقطع یا موضوع خاصی اختصاص یافته‌اند:

• فصل اول: جان قزوینیان نقش دیپلمات‌های اولیه ایران در آمریکا و تأسیس «دفتر امور آمریکا» در دوره قاجار را با تمرکز بر نقش ایرانیان آشوری و ارمنی‌تبار بررسی می‌کند.
• فصل دوم: کلی جی. شنون به مأموریت مورگان شوستر، خزانه‌دار کل دولت مشروطه می‌پردازد و تصویر مشروطه‌خواهان در رسانه‌های آمریکایی را تحلیل می‌کند.
• فصل سوم: کایل اولسون «قانون عتیقات ۱۳۰۹» و جدال ایران با انحصار فرانسوی‌ها در باستان‌شناسی را مورد بررسی قرار می‌دهد و نشان می‌دهد چگونه اصلاح‌طلبان ایرانی از دیپلماسی فرهنگی برای بازتعریف رابطه با غرب استفاده کرده‌اند.
• فصل چهارم: فیروزه کاشانی‌ثابت به رقابت نفتی و مرزی میان ایران، عربستان، بریتانیا و آمریکا در خلیج فارس می‌پردازد.
• فصل پنجم: گریگوری برو کنسرسیوم نفتی ۱۳۳۳ را تحلیل کرده و رابطه ملی‌سازی نفت و «غیرملی‌سازی ساختاری» را تبیین می‌کند.
• فصل ششم: متیو شنون نهادهای آموزشی میسیونری آمریکا در تهران پس از جنگ جهانی دوم، از جمله کالج البرز، مدرسه بیت‌ئیل و مدرسه کامیونیتی را بررسی می‌کند.
• فصل هفتم: ریچارد گارلیتز به برنامه‌های کمک‌فنی دانشگاهیان آمریکا برای مدرن‌سازی ایران، از جمله نقش دانشگاه‌های یوتا و بریگم یانگ در طراحی برنامه‌های توسعه‌ای برای دانشگاه تهران می‌پردازد.
• فصل هشتم: یاسمین رستم‌کلائی تجربه‌های اعضای «سپاه صلح» در ایران را مستند کرده و نشان می‌دهد چگونه داوطلبان جوان آمریکایی تلقی خود را از ایران و سیاست خارجی آمریکا تغییر داده‌اند.
• فصل نهم: آیدا یل‌زاده فعالیت دانشجویان ایرانی در کالیفرنیا در اوایل دهه ۱۳۵۰ را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه این دانشجویان صدای اپوزیسیون شاه را به حوزه‌های عدالت نژادی و حقوق مدنی در آمریکا پیوند داده‌اند.
• فصل دهم: کمرن مایکل امین پروژه تاریخ شفاهی مهاجران ایرانی در میشیگان را معرفی کرده و نقش دانشگاه‌ها را در شکل‌گیری اولین هسته‌های جامعه ایرانی-آمریکایی برجسته می‌سازد.
• جمع‌بندی: سیروس شایق در پایان کتاب، سه مفهوم کلیدی را برجسته می‌کند: نقش طرف‌های سوم، هم‌پوشانی بازیگران دولتی و غیردولتی، و سرشت مبهم قدرت امپریالیستی آمریکا.

گفت‌وگوی ناهمسطح و تاریخ از پایین

برخلاف بسیاری از پژوهش‌ها که تاریخ روابط ایران و آمریکا را به تقابل ایدئولوژیک تقلیل داده‌اند، نویسندگان این کتاب مجموعه‌ای از روابط چندسطحی را آشکار می‌کنند؛ روابطی که گاه دوستانه و فرهنگی، گاه همراه با سلطه و چالش، و گاه نتیجه همکاری‌های فنی و آکادمیک بوده‌اند. این کتاب از روایت‌های خطی و ساده‌سازانه پرهیز کرده و کنش فرهنگی، سیاست آموزشی، مهاجرت و خاطره را نیز جزئی از تاریخ روابط دو ملت تلقی می‌کند.

گفت‌وگوی ایران و آمریکا در این کتاب صرفاً در اتاق‌های وزارت خارجه شکل نگرفته، بلکه در کوچه‌های تهران، کلاس‌های درس دانشگاه تهران، سالن‌های سخنرانی یوتا و میزهای غذاخوری در محله‌های دیترویت نیز ادامه یافته است. این اثر نمونه‌ای از تاریخ‌نگاری «میان‌رشته‌ای» است که تاریخ، مردم‌شناسی، مطالعات فرهنگی و روابط بین‌الملل را با هم درآمیخته است.

یکی از نقاط قوت اصلی کتاب، پرهیز از روایت‌های نخبگانی و تمرکز بر تجربه‌های زیسته است. مقالات پایانی با بهره‌گیری از تاریخ شفاهی، تحلیلی تازه از نقش مردم در ساختن روابط دو ملت ارائه می‌کنند. این کتاب با تأکید بر روایت‌های فراموش‌شده، چهره‌ای انسانی‌تر از رابطه ایران و آمریکا ترسیم کرده است؛ چهره‌ای که در آن دولت‌ها همه‌کاره نیستند، مردم تماشاچی نیستند و حافظه جمعی صرفاً محصول رسانه‌ها نیست.

این اثر می‌کوشد الگویی برای آینده‌ای از گفت‌وگو فراهم کند و درکی عمیق‌تر از گذشته‌ای پرتنش به دست داده است.

مشخصات کتاب