طرح انتقال آب ارس به تبریز؛ راهکاری حیاتی برای بحران آب شمال‌غرب کشور

تبریز، کلان‌شهری با جمعیتی بالغ بر دو میلیون نفر در شمال‌غرب کشور، سال‌هاست با چالش جدی تأمین آب شرب و صنعتی دست‌وپنجه نرم می‌کند. افزایش بی‌رویه جمعیت، گسترش افقی شهر، گرمایش جهانی و کاهش بارش‌ها، منابع آبی شکننده‌ای چون زرینه‌رود و سد نهند را تحت فشار قرار داده و مسئله آب را به اولویت نخست مدیران استانی و دولت تبدیل کرده است. در این میان، طرح بزرگ انتقال آب از رودخانه مرزی ارس به تبریز و مناطق همجوار، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است؛ طرحی که با وجود گذشت بیش از هشت سال از آغاز، همچنان در مرحله وعده باقی مانده بود، اما اکنون وارد فاز عملیاتی شده است.

وضعیت کنونی مصرف و منابع آب تبریز

بر اساس آمار رسمی، تبریز روزانه حدود ۵۲۰ هزار مترمکعب آب مصرف می‌کند که معادل ۶ هزار لیتر در ثانیه است. منابع آبی فعلی قادر به پاسخگویی کامل به این تقاضا نیستند. حدود ۷۰ درصد آب مصرفی تبریز از زرینه‌رود تأمین می‌شود که به دلیل کاهش بارش و بهره‌برداری بیش از حد، در وضعیت نامناسبی قرار دارد. مابقی آب از سد نهند، چاه‌های هروی، سعیدآباد، قزلجه‌میدان و چند قنات تأمین می‌شود؛ منابعی که با کوچک‌ترین اختلال، شهر را با قطعی و جیره‌بندی مواجه می‌کنند.

تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که تبریز در فصول گرم تابستان همواره با افت فشار و قطعی‌های مکرر آب روبه‌رو است، به‌ویژه در محله‌های مرتفع. این وضعیت، اهمیت طرح انتقال آب ارس را دوچندان می‌کند؛ طرحی راهبردی که مسئولان معتقدند در صورت اجرا، آب شرب تبریز و شهرهای مسیر را برای دست‌کم ۲۵ سال آینده تأمین خواهد کرد.

جزئیات طرح انتقال آب ارس و چالش‌های پیش‌رو

طرح انتقال آب ارس به تبریز که در سال ۱۳۹۵ وارد فاز اجرایی شد، با هدف انتقال سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب از ارس به تبریز و ۲۱ شهر و ۱۶۹ روستای استان طراحی شده است. این طرح شامل لوله‌گذاری گسترده، ایستگاه‌های پمپاژ، مخازن ذخیره و تصفیه‌خانه مرکزی است. مسیر آن از جلفا آغاز شده و با عبور از مرند، شبستر، ایلخچی، باسمنج و تبریز، تأمین آب صنایع بزرگ و مصرف شرب مناطق شهری و روستایی را هدف قرار داده است.

فاز اول و دوم پروژه

• فاز نخست: شامل ۳۵ کیلومتر خط لوله، پنج ایستگاه پمپاژ و پنج مخزن ذخیره است که با بودجه‌ای بالغ بر ۶ هزار میلیارد ریال از محل صندوق توسعه ملی اجرا شده یا در حال تکمیل است.
• فاز دوم: این فاز که مهم‌ترین بخش طرح محسوب می‌شود، با طول بیش از ۱۱۰ کیلومتر، نیازمند سرمایه‌گذاری عظیمی است. در این فاز قرار است یک تصفیه‌خانه بزرگ با ظرفیت ۶.۶ مترمکعب در ثانیه، دو ایستگاه پمپاژ و مخازنی با ظرفیت بیش از ۳۴۰ هزار مترمکعب احداث شود. هزینه‌های اجرایی این فاز بالغ بر ۶۸۸ میلیون یورو (فاینانس خارجی) و ۶,۸۷۰ میلیارد ریال هزینه کارفرمایی برآورد شده است.

تأمین اعتبارات فاز دوم از سال ۱۳۹۷ تاکنون به چالشی اصلی تبدیل شده و دولت‌های مختلف، به‌جز چند سفر و وعده، اقدام قاطعانه‌ای در این زمینه انجام نداده‌اند. با این حال، اخیراً خبرهایی مبنی بر آغاز عملیات اجرایی این پروژه منتشر شده است.

اهمیت استراتژیک طرح و نقش آن در احیای دریاچه ارومیه

اهمیت طرح انتقال آب ارس تنها به تأمین آب شرب محدود نمی‌شود. کارشناسان معتقدند یکی از مزایای جانبی و بسیار مهم این طرح، کمک به احیای دریاچه ارومیه از طریق برگشت پساب تصفیه‌شده به حوضه آبریز این دریاچه است. آب منتقل‌شده پس از مصرف در شهرها، پساب آن تصفیه شده و به سمت دریاچه هدایت می‌شود. این رویکرد «آب خاکستری» می‌تواند سالانه حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آب به دریاچه ارومیه تزریق کند که برای بقای این دریاچه حیاتی است.

آغاز عملیات اجرایی و تأکید مسئولان

رضا صدیقی، دبیر کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی، از آغاز عملیات اجرایی پروژه حیاتی انتقال آب ارس خبر داد و گفت: «این پروژه که یکی از مطالبات جدی مردم و مسئولان شمال‌غرب کشور بوده، اکنون وارد فاز عملیاتی شده است.»

وی افزود که این پروژه به قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیاء واگذار شده و عملیات اجرایی آن آغاز شده است. صدیقی با اشاره به نگرانی مردم استان از آینده منابع آبی به دلیل تداوم خشکسالی و کاهش بارش‌ها، بر فوریت بهره‌برداری از این پروژه با روحیه جهادی تأکید کرد.

استاندار آذربایجان شرقی نیز بر تسریع در اجرا و تکمیل طرح انتقال آب ارس تأکید کرده و گفت: «مقرر شده برای تسریع در اجرا و تکمیل پروژه انتقال آب ارس به تبریز و رساندن سریع آب به این شهر، پیگیری‌هایی توسط نمایندگان محترم مجلس و مسئولان استانی انجام شود.»

یوسف غفارزاده، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، اظهار داشت که با بهره‌برداری از این پروژه، بیش از ۵۰ درصد نیاز آب شرب تبریز و شهرهای مسیر تأمین خواهد شد. وی افزود که سهم استان از این طرح ۱۸۶ میلیون مترمکعب است که ۱۲۵ میلیون مترمکعب آن به تأمین آب شرب تبریز، مرند، شبستر و روستاهای مسیر اختصاص دارد. این طرح بزرگ با هدف تأمین پایدار آب شرب و بهداشت جمعیتی بیش از سه میلیون نفر در افق ۱۴۲۵ طراحی شده و ۲۲ شهر و ۱۶۹ روستا را تحت پوشش قرار می‌دهد.

به گفته غفارزاده، تاکنون ۴۵ کیلومتر از خط انتقال به همراه شش ایستگاه پمپاژ اجرا شده است. وی همچنین اشاره کرد که ۱۱۰ کیلومتر باقیمانده شامل تونل، دستگاه پمپاژ و تصفیه‌خانه است که در سال ۱۴۰۱ با فاینانس خارجی ۴۰۶ میلیون دلار در اختیار قرارگاه خاتم‌الانبیاء قرار گرفت. مشکلات تحریم در تأمین فاینانس خارجی، روند پروژه را کند کرده بود که در دولت سیزدهم مبنای این فرایند تغییر یافت.

نتیجه‌گیری: آزمونی برای اراده ملی

طرح انتقال آب ارس به تبریز، فراتر از یک پروژه فنی، آزمونی برای اراده ملی و مدیریت منابع در شرایط بحران است. تبریز هر سال با تنش آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند و دریاچه ارومیه در حال از دست دادن آخرین نفس‌های خود است. تعلل در اجرای این طرح نه تنها فرصت‌های توسعه پایدار را از بین می‌برد، بلکه تبعات اجتماعی، اقتصادی و محیط‌زیستی جبران‌ناپذیری در پی خواهد داشت. اگر دولت واقعاً تأمین آب شرب، حفظ سرمایه‌های زیستی و رفاه شهروندان را در اولویت قرار دهد، باید هرچه سریع‌تر این طرح را از بلاتکلیفی خارج کرده و به سرانجام برساند، پیش از آنکه هزینه‌های سیاسی و زیست‌محیطی آن بیش از توان مدیریت کشور شود.