توافق صلح ارمنستان و آذربایجان: تغییر موازنه قدرت در قفقاز و اوراسیا

اهداف طرح صلح آمریکا در قفقاز

طرح صلح ارمنستان و آذربایجان، که با حضور نیکول پاشینیان و الهام علی‌اف در کاخ سفید امضا شد، نقطه عطفی در منازعه قره‌باغ و رقابت‌های ژئوپولیتیکی منطقه است. این طرح شامل ایجاد کریدور ترانزیتی «مسیر صلح و رفاه بین‌المللی ترامپ» (TRIPP) است که به آمریکا امکان می‌دهد نفوذ خود را در منطقه‌ای استراتژیک تقویت کند. این در حالی است که روسیه به دلیل جنگ اوکراین و ایران پس از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل، تضعیف شده‌اند. همزمان، جنگ اوکراین و منازعه ایران-اسرائیل منافع متفاوتی برای اسرائیل (امنیت و تضعیف ایران) و اروپا (انرژی و امنیت) ایجاد کرده است.

پایان دادن به منازعه قره‌باغ

این طرح به دهه‌ها منازعه بر سر قره‌باغ، که از سال ۱۹۸۸ آغاز شده بود، پایان داد. این توافق شامل تعهد به توقف درگیری‌ها، بازگشایی روابط دیپلماتیک و احترام به تمامیت ارضی دو کشور است. آمریکا با میانجی‌گری این توافق، به دنبال تثبیت قفقاز جنوبی به عنوان منطقه‌ای امن برای سرمایه‌گذاری و تجارت بود.

ایجاد کریدور ترانزیتی TRIPP

محور اصلی طرح، ایجاد کریدور ترانزیتی «مسیر صلح و رفاه بین‌المللی ترامپ» است که آذربایجان را از طریق ارمنستان به نخجوان متصل می‌کند. این کریدور، که شامل خطوط راه‌آهن، نفت، گاز و فیبر نوری است، تحت حقوق توسعه انحصاری آمریکا برای ۹۹ سال قرار دارد. این پروژه نه تنها تجارت منطقه‌ای را تقویت می‌کند، بلکه به آمریکا امکان دسترسی به منابع انرژی قفقاز و آسیای مرکزی را می‌دهد.

تقویت روابط اقتصادی و نظامی

آمریکا محدودیت‌های همکاری نظامی با آذربایجان را (که از سال ۱۹۹۳ وضع شده بود) لغو کرد و توافق‌نامه‌های جداگانه‌ای با هر دو کشور برای همکاری در انرژی، تجارت و فناوری امضا نمود. این اقدامات به دنبال تقویت پیوندهای اقتصادی و نظامی با منطقه‌ای است که به طور سنتی تحت نفوذ روسیه بوده است.

کاهش نفوذ رقبا

هدف اصلی آمریکا کاهش نفوذ روسیه، ایران و چین در قفقاز جنوبی است. کریدور TRIPP امکان تجارت بین ترکیه، آذربایجان و آسیای مرکزی را بدون عبور از ایران یا روسیه فراهم می‌کند که به تضعیف اهرم‌های ژئوپولیتیکی این کشورها منجر می‌شود.

چگونه آمریکا روسیه را در اوراسیا دور می‌زند؟

جنگ اوکراین نفوذ روسیه در قفقاز جنوبی را به شدت کاهش داده است. شکست صلح‌بانان روسی در حفاظت از ارمنی‌های قره‌باغ در سال ۲۰۲۳ و خروج آن‌ها در سال ۲۰۲۴، به همراه مشکلات اقتصادی مسکو، توانایی روسیه برای میانجی‌گری در منطقه را تضعیف کرد. آمریکا با میانجی‌گری توافق صلح، جای خالی روسیه را پر کرد.

• کریدور TRIPP و مسیرهای تجاری: این کریدور، که از ارمنستان عبور می‌کند، مسیرهای تجاری را از روسیه و ایران دور می‌کند. این کریدور ترکیه و آسیای مرکزی را به اروپا متصل می‌کند که به کاهش وابستگی اروپا به گاز روسیه و تقویت نفوذ اقتصادی آمریکا در اوراسیا کمک می‌کند.
• تقویت روابط با ارمنستان و آذربایجان: آمریکا با تقویت روابط با آذربایجان و ارمنستان، به ویژه از طریق لغو محدودیت‌های نظامی و امضای توافق‌نامه‌های اقتصادی، پایگاه خود را در قفقاز مستحکم کرد. این اقدامات به آمریکا امکان می‌دهد در برابر نفوذ روسیه و چین در آسیای مرکزی ایستادگی کند.
• انحلال گروه مینسک: ارمنستان و آذربایجان با امضای نامه‌ای خواستار انحلال گروه مینسک، که توسط روسیه، فرانسه و آمریکا برای میانجی‌گری در منازعه قره‌باغ تشکیل شده بود، شدند. این اقدام نفوذ روسیه در مذاکرات صلح را به حاشیه راند.

منافع اسرائیل در جنگ اوکراین و منازعه ایران

جنگ اوکراین نفوذ روسیه، متحد کلیدی ایران و حزب‌الله، را کاهش داده است. این امر به اسرائیل امکان داده تا حملات خود به اهداف ایرانی در سوریه را بدون واکنش جدی مسکو تشدید کند.

• تقویت روابط با اوکراین: اسرائیل با ارسال کمک‌های بشردوستانه به اوکراین و پذیرش مهاجران یهودی، روابط خود را با کی‌یف تقویت کرده است. اسرائیل اوکراین را به عنوان منبعی برای فناوری و مهاجرت می‌بیند.
• صادرات گاز مدیترانه‌ای: کاهش صادرات گاز روسیه به اروپا، اسرائیل را به عنوان صادرکننده بالقوه گاز مدیترانه‌ای مطرح کرده است که به تقویت اقتصاد این کشور کمک می‌کند.
• تضعیف ایران: جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل، همراه با حملات آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران، توانایی تهران برای حمایت از حزب‌الله و حوثی‌ها را کاهش داد. این امر به اسرائیل امکان داد تا نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد.
• همکاری با گروه‌های جدایی‌طلب: اسرائیل با گروه‌های جدایی‌طلب در ایران، به ویژه در کردستان و بلوچستان، همکاری داشته تا ایران را تضعیف کند.
• شبکه ضدایرانی: اسرائیل از طریق پیمان ابراهیم و روابط با آذربایجان، که در طرح صلح نقش کلیدی دارد، شبکه‌ای ضدایرانی ایجاد کرده است.

منافع اروپا در جنگ اوکراین و منازعه ایران

اروپا با کاهش وابستگی به گاز روسیه، به منابع انرژی قفقاز و خاورمیانه، از جمله از طریق کریدور TRIPP، روی آورده است. این کریدور به اروپا امکان دسترسی به گاز آذربایجان را می‌دهد.

• تقویت ناتو: جنگ اوکراین، ناتو را تقویت کرده و کشورهای اروپایی مانند فنلاند و سوئد را به عضویت درآورده است. این امر امنیت شرق اروپا را در برابر روسیه افزایش داده است.
• محدود کردن نفوذ روسیه: اروپا با تحریم‌های گسترده و حمایت نظامی از اوکراین، نفوذ روسیه را محدود کرده است که به نفع امنیت قاره است.
• نگرانی از بی‌ثباتی خاورمیانه: اروپا نگران گسترش بی‌ثباتی در خاورمیانه به دلیل منازعه ایران و اسرائیل است. کشورهای اروپایی مانند فرانسه و بریتانیا خواستار کاهش تنش‌ها از طریق دیپلماسی هستند.
• تهدید تنگه هرمز: تهدید ایران به بستن تنگه هرمز، که ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور می‌کند، اقتصاد اروپا را تهدید می‌کند. اروپا نیز از مذاکرات هسته‌ای با ایران حمایت می‌کند تا این خطر را کاهش دهد.
• چالش مهاجرت: تشدید منازعه می‌تواند به افزایش مهاجرت از خاورمیانه به اروپا منجر شود که چالشی برای امنیت و اقتصاد قاره است.

پیامدهای توافق صلح ارمنستان و آذربایجان

طرح صلح ارمنستان و آذربایجان، که با میانجی‌گری آمریکا در ۸ اوت ۲۰۲۵ امضا شد، نه تنها پایان منازعه قره‌باغ را نزدیک‌تر کرد، بلکه به آمریکا امکان داد نفوذ خود را در قفقاز جنوبی تقویت کرده و روسیه را در اوراسیا به حاشیه براند. کریدور TRIPP، با اتصال ترکیه و آسیای مرکزی به اروپا، اهرم‌های اقتصادی و ژئوپولیتیکی آمریکا را افزایش داده و نفوذ ایران و روسیه را کاهش می‌دهد. در جنگ اوکراین، اسرائیل از تضعیف روسیه و اروپا از تقویت امنیت و تنوع انرژی بهره‌مند شده‌اند. در منازعه ایران، اسرائیل با تضعیف تهران و اروپا با حمایت از دیپلماسی به دنبال منافع خود هستند.