کشف جمجمه ۶۲۰۰ ساله دختری جوان با نشانه‌های تغییر شکل عمدی در چگاسفلی

تغییر شکل عمدی جمجمه: یک رفتار فرهنگی باستانی

مهدی علیرضازاده، کاوشگر، توضیح می‌دهد که تغییر شکل جمجمه، که به آن «کرینوم موتیفیکیشن» (Cranium Modification) نیز گفته می‌شود، یک رفتار فرهنگی و عمدی است. این پدیده از دوران نوسنگی (آغاز کشاورزی و دامداری) تا به امروز در جوامع مختلف وجود داشته است. جمجمه نوزادان در بدو تولد انعطاف‌پذیر است و اگر نیروی مکانیکی خارجی به طور مداوم به آن وارد شود، تغییر شکل می‌دهد. این تغییر شکل می‌تواند به دو صورت عمده باشد:

• شکل جعبه‌ای (Boxy Shape): زمانی که پیشانی و پس‌سر تحت فشار قرار می‌گیرند.
• شکل مخروطی یا کشیده: زمانی که استخوان‌ها به سمتی رشد می‌کنند که نیروی کمتری به آن وارد می‌شود.

نکته مهم این است که این فرآیند تنها تا سن دو سالگی قابل انجام است و پس از آن، جمجمه بالغ شده و دیگر تغییر شکل نمی‌دهد.

راز مرگ دختر جوان: ضربه‌ای مهلک به جمجمه

یکی از برجسته‌ترین یافته‌ها، جمجمه تغییرشکل‌یافته دختری کمتر از ۲۰ سال است که قدمت آن حدود ۶۲۰۰ سال تخمین زده شده است. این جمجمه دارای آسیب‌دیدگی سراسری از پیشانی تا استخوان آهیانه سمت چپ است که نشان می‌دهد ضربه‌ای شدید و مهلک در واپسین لحظات زندگی به او وارد شده است. مهدی علیرضازاده و حامد وحدتی‌نسب بر اساس اسکن‌های سی‌تی تأکید می‌کنند که در نتیجه تغییر شکل عمدی، استخوان جمجمه این فرد بسیار نازک‌تر از حالت معمول بوده و این موضوع خطر ضربه‌پذیری را افزایش داده است. اگرچه نمی‌توان به قطعیت گفت که این ضربه عمدی، تصادفی یا حادثه بوده، اما شواهد نشان می‌دهد که فرد در زمان وارد شدن ضربه زنده بوده است.

تفاوت‌های ساختاری و آسیب‌پذیری جمجمه‌های تغییر شکل یافته

علیرضازاده در مورد تفاوت‌های ساختاری این جمجمه‌ها می‌گوید: «وقتی جمجمه تغییر شکل پیدا می‌کند، مورفولوژی یا شکل استخوان‌ها، از جمله استخوان پیشانی، پس سر و آهیانه، دچار تحریف می‌شود.» او همچنین به کاهش ضخامت استخوان‌ها اشاره می‌کند: «لایه اسفنجی 'دیپلوئه' (Diploë) که نقش حیاتی در دفع ضربه‌ها دارد، نازک می‌شود و این موضوع باعث می‌شود که جمجمه‌های تغییرشکل‌یافته در مقابل ضربه‌ها حساس‌تر باشند.»

بررسی ۱۳ جمجمه و ابهامات پیرامون دلایل تغییر شکل

در مجموع، ۱۳ جمجمه تغییر شکل یافته در این گور مورد بررسی قرار گرفته‌اند که ۱۲ مورد از آن‌ها دارای تغییر شکل عمدی بوده‌اند. این نمونه‌ها شامل هم مردان و هم زنان می‌شوند، که نشان می‌دهد این رفتار محدود به یک جنسیت خاص نبوده است. در مورد معنای این تغییر شکل در آن زمان، علیرضازاده به مطالعات جهانی اشاره می‌کند که این پدیده گاهی جنبه‌های زیبایی‌شناختی، نشانگر قومی-جغرافیایی، اعتقادی یا مختص قشر نخبه جامعه داشته است. با این حال، در مورد چگاسفلی، شواهد کنونی نشان می‌دهد که این تغییر شکل نه جنبه زیبایی‌شناختی داشته و نه نشانگر قومی-جغرافیایی بوده است، زیرا تکرار آن در تمام افراد جامعه مشاهده نمی‌شود. فرضیه تعلق به یک طبقه اجتماعی خاص همچنان مطرح است، اما نیاز به بررسی‌های بیشتر دارد.

ویژگی‌های منحصر به فرد گور جمعی چگاسفلی

گور جمعی چگاسفلی که در بازه زمانی ۶۲۰۰ تا ۵۸۰۰ سال پیش مورد استفاده قرار گرفته، شامل تدفین ۵۲ نفر با سنین متفاوت است. عباس مقدم، سرپرست کاوش، توضیح می‌دهد که این تدفین‌ها همزمان نبوده و به صورت مرحله‌ای انجام شده‌اند. این گور دارای یک سازه معماری مستطیل شکل با دیوارچینی و سقفی از تخته سنگ بوده است. آنچه این گور را متمایز می‌کند، فراوانی بی‌سابقه جمجمه‌های تغییرشکل‌یافته (۱۲ نمونه در یک گور) و همچنین وجود بخش مجزایی به نام «استخوان‌دان» برای جمع‌آوری استخوان‌ها است. این ویژگی‌ها، چگاسفلی را از سایر گورستان‌های شناخته شده هزاره پنجم پیش از میلاد در جنوب غربی ایران و بین‌النهرین متمایز می‌کند.

ابهامات پیرامون قتل آیینی و تمایز اجتماعی

در مورد احتمال قتل آیینی، عباس مقدم تأکید می‌کند که استفاده از واژه قتل درست نیست. او با اشاره به اینکه تنها دو نمونه از ۱۰۲ جمجمه شناسایی شده در ۱۰ گور، نشانه‌های خشونت دارند و تدفین‌ها طی چند سده صورت گرفته‌اند، این فرضیه را رد می‌کند. وی همچنین به عدم وجود شواهد قتل انسانی در بسترهای باستان‌شناختی پیش از تاریخ ایران اشاره می‌کند و می‌افزاید که در نیایشگاه چگاسفلی، بزغاله و گاو قربانی شده‌اند، نه انسان. مقدم احتمال می‌دهد که الگوهای آسیب‌دیده در جمجمه‌ها ناشی از تنش‌های جاه‌طلبانه بین نخبگان یا خانسالاران بوده یا حتی ممکن است این افراد مجازات شده باشند. او همچنین اشاره می‌کند که نتایج آزمایشات دی‌ان‌ای برای بررسی روابط خانوادگی افراد دارای جمجمه تغییرشکل‌یافته، به دلیل مشکلات تکنیکی، با شکست مواجه شده است.

آینده کاوش‌ها و اهمیت میراث فرهنگی

کاوشگران تأکید می‌کنند که هنوز برای اظهار نظر قطعی در مورد نسبت تعداد جمجمه‌ها و جنسیت آن‌ها با شکل تغییر یافته جمجمه‌ها زود است، زیرا تنها ۱۰ گور از گورستان چگاسفلی کاوش شده است. در حال حاضر، این گور به دلیل حفاظت و مرمت قابل بازدید عمومی نیست، اما تیم کاوش امیدوار است با ادامه پژوهش‌ها، رازهای بیشتری از این محوطه باستانی بی‌نظیر را کشف کند. این پژوهش‌ها نتیجه همکاری و همدلی تیم کاوش محوطه چگاسفلی، به ویژه دکتر عباس مقدم، دکتر حامد وحدتی‌نسب و دکتر ماندان کزازی است که به درک عمیق‌تر از میراث فرهنگی ایران کمک شایانی می‌کند.