نقد عباس عبدی بر ضعف اطلاعاتی ایران: درس‌هایی از ساواک و اشتازی

ساواک: نهادی امنیتی، نه اطلاعاتی

عباس عبدی با اشاره به یادداشت پیشین خود با عنوان «نهاد امنیتی یا اطلاعاتی؟»، ساواک را نهادی صرفاً امنیتی و نه اطلاعاتی توصیف می‌کند. وی معتقد است که هیچ گزارش راهبردی و آینده‌نگرانه علمی از این سازمان در دسترس نیست، بلکه تنها اطلاعات بی‌ارزش یا کم‌ارزش درباره جزئیات بی‌اهمیت افراد جمع‌آوری می‌شده است.

«مامور اول به نام شنبه زیر آن یک نظر داده، مامور و مسوول نیز به نام یکشنبه آن نظر را تحلیل یا رد کرده و خلاصه مامور آخر به نام جمعه دستور تعقیب و مراقبت و نظارت بیشتری را داده است! و در نهایت دریغ از یک خط تحلیل جامعه‌شناسانه و سیاسی از اینکه وضع آینده آن جامعه چه خواهد شد؟»

عبدی تأکید می‌کند که ساواک به جای تحلیل‌های کلان، به امور خردی چون رسیدگی به روزنامه‌ها و سرکوب نیروهای مخالف می‌پرداخت و همین رویکرد، منجر به عدم پیش‌بینی فروپاشی رژیم شد. وی سازمان «اشتازی» آلمان شرقی را نیز نمونه‌ای مشابه می‌داند که با وجود نظارت کامل بر مردم، نتوانست سقوط خود و فروپاشی دیوار برلین را پیش‌بینی کند.

ضعف اطلاعاتی ایران: نقد و راهکار

عبدی با طرح این پرسش که چرا دستگاه‌های امنیتی ایران نتوانستند «تجاوز اخیر» را پیش‌بینی کنند، ضعف اطلاعاتی را بزرگ‌ترین نقد به ساختار سیاسی ایران می‌داند و پنج علت اصلی را برای این وضعیت برمی‌شمرد:

۱. استقلال نسبی دستگاه‌های اطلاعاتی

نهادهای اطلاعاتی باید در انجام وظایف خود از استقلال نسبی برخوردار باشند. عبدی به گزارش جامعه اطلاعاتی آمریکا درباره برنامه هسته‌ای ایران در سال ۲۰۰۳ اشاره می‌کند که با وجود مخالفت ترامپ، به دلیل استقلال این نهادها منتشر شد و این را نقطه قوت آن‌ها می‌داند.

۲. تفکیک تحلیل‌های کلان از امور خرد

یک دستگاه اطلاعاتی قوی باید میان تحلیل‌های کلان و راهبردی با امور خرد و بی‌اهمیت تفکیک قائل شود. اطلاعات آشکار و تحلیل‌های راهبردی، اهمیت بیشتری نسبت به اطلاعات سری دارند.

۳. اولویت‌بندی مسائل حیاتی

مسائل حیاتی کشور، مانند جنگ، باید در اولویت قرار گیرند. پرداختن به امور جزئی و خارج از وظایف اصلی، موجب استهلاک و انحراف نهاد اطلاعاتی می‌شود.

۴. تخصص و دانش نیروها

به‌کارگیری نیروها در نهادهای اطلاعاتی مستلزم سطح بالای تخصص و دانش است. افراد کم‌سواد به شبه‌علم و ساده‌سازی امور پیچیده تمایل دارند و کارشناسان خبره نیز بدون استقلال رأی، مسئولیتی را نمی‌پذیرند.

۵. ارزیابی عملکرد و آزمون‌پذیری

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک نهاد اطلاعاتی، ارزیابی عملکرد و آزمون‌پذیری نظرات و تحلیل‌هایش است. نمی‌توان پس از وقوع حادثه، محل اصابت را به عنوان هدف تعیین شده خط کشید.

نمونه تاریخی: ضعف اطلاعاتی عراق در جنگ با ایران

عباس عبدی برای تأکید بر اهمیت این موضوع، بخشی از کتاب «چگونه دیکتاتورها سقوط می‌کنند و ملت‌ها زنده می‌مانند» را نقل می‌کند که به ضعف اطلاعاتی عراق در دهه ۱۹۸۰ و درگیر شدن صدام حسین در جنگ با ایران می‌پردازد:

«رژیم عراق تقریباً هیچ اطلاعات دقیقی از وضعیت ایران نداشت، چون بیشتر دستگاه‌های اطلاعاتی کشور مشغول جاسوسی از مردم عادی و ارتش بودند. تمرکز بر دشمنان داخلی آنقدر زیاد بود که در آستانه جنگ، سازمان اطلاعات عراق فقط سه مامور داشت که وظیفه جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات درباره ایران را بر عهده داشتند و تنها یکی از آن‌ها زبان فارسی بلد بود.»

این نمونه نشان می‌دهد که چگونه تمرکز بر دشمنان داخلی و عدم تخصص‌گرایی، می‌تواند به شکست در میدان نبرد منجر شود. با پیشرفت جنگ و نیاز صدام به افسران لایق، ساختار اطلاعاتی عراق تغییر کرد و تعداد متخصصان اطلاعاتی درباره ایران به بیش از ۲۵۰۰ نفر رسید.