عوامل شغلی پنهان: استرس و لرزش، تهدیدی برای سلامت شبکیه چشم

شبکیه چشم و اهمیت آن

شبکیه، لایه‌ای حساس و نازک در پشت چشم است که وظیفه دریافت نور و ارسال پیام‌های بینایی به مغز را بر عهده دارد. جداشدگی یا پارگی شبکیه، وضعیتی است که در آن این لایه از جایگاه طبیعی خود جدا می‌شود و می‌تواند به تاری دید شدید یا حتی نابینایی کامل منجر شود. این اختلال معمولاً در سنین بالا، به‌ویژه در دهه‌های ششم و هفتم زندگی، و در افراد با سابقه نزدیک‌بینی شدید یا جراحی چشم شایع‌تر است.

بحث‌های پیشین و نیاز به پژوهش جدید

در گذشته، نقش فعالیت‌های بدنی شدید، به‌ویژه بلند کردن اجسام سنگین یا حرکات ناگهانی، در بروز پارگی شبکیه مورد بحث بوده است. برخی مطالعات این ارتباط را تأیید کرده و برخی دیگر آن را رد کرده‌اند. همچنین، فرضیه‌هایی درباره نقش «مانور والسالوا» (حبس نفس و فشار آوردن هنگام کارهای سنگین) در افزایش فشار داخل چشم و آسیب به شبکیه مطرح شده بود. با این حال، تأثیر عوامل شغلی کمتر مورد توجه قرار گرفته بود؛ عواملی نظیر:

• استرس شغلی
• ایستادن‌های طولانی‌مدت
• ارتعاشات مکرر

این خلأ پژوهشی، نیاز به مطالعه‌ای دقیق‌تر در این زمینه را برجسته می‌کرد.

جزئیات پژوهش در مشهد

بنفشه امید دزیانی، دستیار طب کار از دانشگاه علوم پزشکی مشهد، به همراه چهار همکار خود، تحقیقی را با هدف بررسی ارتباط میان نوع شغل و بروز پارگی شبکیه انجام دادند. این مطالعه از نوع «مورد-شاهدی» بود و شامل مقایسه دو گروه ۵۰ نفره از مردان مراجعه‌کننده به کلینیک‌های چشم‌پزشکی مشهد می‌شد:

• گروه اول: ۵۰ مرد مبتلا به پارگی شبکیه.
• گروه دوم: ۵۰ مرد با سایر بیماری‌های چشمی (به‌جز جداشدگی شبکیه).

اطلاعات مربوط به ویژگی‌های شغلی، سوابق بیماری و شرایط بدنی افراد از طریق پرسشنامه جمع‌آوری شد.

یافته‌های کلیدی تحقیق

نتایج این پژوهش که در «مجله سلامت کار ایران» منتشر شده، نکات مهمی را آشکار کرد:

• مشاغل پرخطر: در گروه مبتلا به پارگی شبکیه، مشاغل اداری، کشاورزی، خدمات و ساختمان بیشترین فراوانی را داشتند.
• عوامل مؤثر: عواملی مانند استرس شغلی بالا و ایستادن یا راه رفتن طولانی‌مدت در محل کار، در گروه مبتلا به پارگی شبکیه بیشتر مشاهده شد.
• نقش لرزش: لرزش مداوم دست و بازو در برخی مشاغل نیز می‌تواند در بروز این آسیب چشمی نقش داشته باشد. فعالیت‌های تکراری و همراه با لرزش در اندام‌های فوقانی ممکن است به شل شدن یا جدا شدن بخش‌های داخلی چشم منجر شود.
• عدم ارتباط با بلند کردن اجسام سنگین: برخلاف تصورات پیشین، بلند کردن اجسام سنگین تفاوت معناداری بین دو گروه نداشت و به عنوان عامل اصلی پارگی شبکیه محسوب نشد.

این یافته‌ها نشان می‌دهند که همه خطرهای شغلی لزوماً فیزیکی و مشهود نیستند. استرس بالا در محل کار نیز می‌تواند با اختلالات بدنی از جمله مشکلات چشمی در ارتباط باشد.

اهمیت و توصیه‌های پژوهش

این تحقیق، با وجود محدودیت‌هایی نظیر حجم نمونه نسبتاً کوچک، اهمیت توجه به عوامل کمتر شناخته‌شده در سلامت شغلی را برجسته می‌کند. پژوهشگران توصیه کرده‌اند:

• انجام مطالعات بزرگ‌تر با تعداد نمونه بیشتر برای تأیید نتایج.
• آگاهی‌رسانی به کارفرمایان و کارگران درباره عوامل شغلی مؤثر بر سلامت چشم.

توجه به ویژگی‌های فیزیکی شغل و سبک کاری افراد، در کنار عادت‌های بینایی و شرایط نور محیط کار، می‌تواند گامی مؤثر در پیشگیری از آسیب‌های چشمی باشد.