ابهام در دلخوری اخوان‌ثالث از نیما یوشیج: آیا نیما عامل زندان اخوان بود؟

مهدی اخوان‌ثالث، شاعری که خود از شاگردان برجسته نیما یوشیج بود و در آثارش به ستایش او پرداخته، چگونه به نقطه‌ای رسید که روایاتی از دلخوری عمیق او از استادش شکل گرفت؟ این پرسش، محور اصلی داستانی پیچیده است که ریشه‌های آن به حوادث پس از کودتای ۲۸ مرداد بازمی‌گردد و نقش نیما در زندانی شدن اخوان را زیر سوال می‌برد.

نقش اخوان در تثبیت شعر نیمایی

مهدی اخوان‌ثالث از پیشگامان و تثبیت‌کنندگان مسیر شعر نیمایی بود. اگر نیما یوشیج را بنیان‌گذار این سبک بدانیم، اخوان با اشعار محکم و تاثیرگذار خود، راه را برای بسیاری از شاعران هموار کرد و علاقه‌مندان بی‌شماری را به شعر نیمایی جذب نمود. حضور او در حلقه نزدیکان نیما، نشان از پذیرش زودهنگام و عمیق او از شیوه استادش داشت.

روایت‌های متناقض از دلخوری

با وجود این پیوند عمیق، روایت‌هایی از دلخوری اخوان از نیما یوشیج وجود دارد که با بررسی شواهد، نادرست به نظر نمی‌رسند. این دلخوری‌ها عمدتاً به ماجراهای پس از کودتای ۲۸ مرداد و دو بار زندانی شدن اخوان‌ثالث مربوط می‌شود. یکی از این روایت‌ها، نیما یوشیج را عامل زندانی شدن اخوان معرفی می‌کند.

شهادت هوشنگ ابتهاج در «پیر پرنیان‌اندیش»

هوشنگ ابتهاج در کتاب «پیر پرنیان‌اندیش» در پاسخ به این سوال که آیا نیما اخوان را لو داده است یا نه، می‌گوید: «والله در پرده مونده خود اخوان اعتقاد داشت نیما ترسیده و اونو لو داده، ولی آخه اخوان کار‌ه‌ای نبود که نیما بخواد اونو لو بده. اگه نیما می‌خواست کسی رو لو بده باید یه آدم مهمی را لو می‌داد؛ مهم از لحاظ حزبی و تشکیلاتی می‌گم؛ یه خورده باورکردنی نیست. من حالا یادم نیست و درست نمی‌دونم که اخوان چند بار به زندان رفته. یه بار که یک امر خصوصی بود و داستانی دیگر بود که به شکایت کسی به زندان افتاد.»

این گفته‌های ابتهاج نشان می‌دهد که دلخوری اخوان از نیما بی‌اساس نبوده، هرچند ابتهاج در مورد نقش مستقیم نیما تردید دارد.

«آقای مینا»؛ کنایه‌ای به نیما؟

یکی دیگر از سرنخ‌ها، شعری به نام «برای دخترکم لاله و آقای مینا» است که اخوان در آن گلایه‌هایی را خطاب به «آقای مینا» مطرح می‌کند. «مینا» در واقع همان «نیما» است که اخوان پس از مرگ نیما و برای رفع کدورت، نام او را تغییر داده بود.

روایت‌های ضد و نقیض از نقش نیما در زندانی شدن اخوان

گفته‌ها در مورد نقش نیما در زندانی شدن اخوان ضد و نقیض است. برخی به شعری اشاره می‌کنند که اخوان در آن به نیما بدگویی کرده است:

• «مرا نیمای... لو داد»
• «مرا لو، پیشوای شعر نو داد»

در همین زمینه، ابتهاج داستانی از درگیری اخوان با سیاوش کسرایی را نقل می‌کند که کسرایی اخوان را به فحاشی به نیما متهم می‌کرده و اخوان در نهایت اعتراف می‌کند که مصرع دوم را گفته است.

دیدگاه‌های متفاوت: از حزب توده تا جلال آل‌احمد

• یدالله قرایی، دوست نزدیک اخوان، در کتاب «چهل و چند سال با اخوان» لودادن اخوان را کار افرادی در حزب توده می‌داند.
• محمدرضا شفیعی کدکنی در کتاب «حالات و مقامات م. امید» بیت ناسزاگویی اخوان به نیما را جعلی می‌داند.
• مرتضی کاخی، از شاگردان اخوان، در مصاحبه‌ای با هفته‌نامه «نگاه پنجشنبه» روایت دیگری را بازگو می‌کند: «بعد از کودتای ۲۸ مرداد نیما جملات بدی را به زبان آورد. زمانی که دستگاه وقت به نیما اتهام توده‌ای بودن و چپ‌گرایی زده بود، او گفته بود: من اصلاً چپ نیستم و این آدم‌های وقت‌گیر مثل اخوان و شاملو که دور من جمع می‌شوند عضو حزب توده هستند. این حرف‌ها باعث گرفتاری اخوان شد.»
• محمدمهدی حسنی، از قول تقی خاوری، روایتی را نقل می‌کند که جلال آل‌احمد به نیما پیشنهاد داده بود برای نجات خود، اخوان را لو دهد: «اخوان گفت وقتی مرا برای بازجویی به اتاق تیمسار تیمور بختیار بردند. او روی میز کار دفتر خود نشسته و با هفت‌تیرش بازی می‌کرد. پس از مدتی سکوت در همان وضع گفت: تو علیه اعلیحضرت همایونی شعر گفته‌ای؟ گفتم من چنین شعری نگفته‌ام. شعری را به من نشان داد که با دستخط نیما نوشته و زیرش قید شده بود که از اخوان است و گفت: ببین پیشوایتان نوشته این شعر را تو گفته‌ای و تو انکار می‌کنی؟ من وقتی خط نیما را شناختم، برای رَستنِ پیرمرد، موضوع را به گردن گرفتم. بعدها فهمیدم جلال آل‌احمد به نیما گفته بود تو با این جسم نحیف اگر به زندان بروی، می‌میری، بگذار جوان‌ها فولادِ آبدیده شوند و انتخابشان من بودم.»

با توجه به شواهد موجود، می‌توان نتیجه گرفت که مهدی اخوان‌ثالث از نیما دلخوری داشته است. با این حال، ماهیت دقیق این دلخوری و نقش واقعی نیما یوشیج در زندانی شدن اخوان همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و روایت‌های متعددی در این باره وجود دارد.