اعلامیه صلح ارمنستان و آذربایجان: پایان چهار دهه مناقشه و گشایش کریدور زنگزور

ریشه‌های مناقشه قره‌باغ

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اوایل دهه ۹۰ میلادی، منطقه قره‌باغ به کانون اصلی اختلاف میان ارمنستان و آذربایجان تبدیل شد. مداخله ارمنستان منجر به جدایی بخشی از خاک آذربایجان از کشور مادر شد و این موضوع چهار دهه جنگ و نزاع را به دنبال داشت.

جنگ‌های اخیر میان دو کشور، که گاه با دخالت و نفوذ کشورهای منطقه همراه بود، ضرورت دستیابی به یک توافق نهایی را بیش از پیش آشکار ساخت. با روی کار آمدن دولت دونالد ترامپ و تمایل او به ایفای نقش «رئیس‌جمهور صلح»، مذاکرات صلح با حضور آمریکا تسریع شد و در نهایت به امضای «اعلامیه صلح» سه‌جانبه در واشنگتن انجامید.

مفاد کلیدی اعلامیه صلح

پس از سه روز، مفاد این اعلامیه صلح برای اولین بار در وب‌سایت وزارت امور خارجه ارمنستان منتشر شد. این توافق‌نامه با هدف برقراری صلحی عادلانه، جامع و پایدار در منطقه و ایجاد روابط بین‌دولتی بر پایه منشور سازمان ملل متحد و سایر اسناد بین‌المللی تنظیم شده است. مهم‌ترین مواد این اعلامیه به شرح زیر است:

• ماده اول: به رسمیت شناختن حاکمیت، تمامیت ارضی، مصونیت مرزهای بین‌المللی و استقلال سیاسی یکدیگر بر اساس مرزهای جمهوری‌های سوسیالیستی شوروی سابق.
• ماده دوم: تأیید عدم وجود و عدم طرح هرگونه ادعای ارضی نسبت به یکدیگر در آینده و خودداری از هرگونه اقدامی که هدف آن تجزیه یا آسیب رساندن به تمامیت ارضی یا وحدت سیاسی طرف دیگر باشد.
• ماده سوم: خودداری از توسل به زور یا تهدید به استفاده از زور و عدم اجازه به کشور ثالث برای استفاده از قلمرو خود علیه طرف دیگر.
• ماده چهارم: خودداری از مداخله در امور داخلی یکدیگر.
• ماده پنجم: برقراری روابط دیپلماتیک حداکثر ظرف مدت مشخصی پس از تبادل اسناد تصویب.
• ماده ششم: ادامه مذاکرات کمیسیون‌های مرزی برای نهایی کردن توافق‌نامه تحدید و علامت‌گذاری مرزها.
• ماده هفتم: عدم استقرار نیروی نظامی کشور ثالث در امتداد مرز مشترک و اجرای اقدامات امنیتی و اعتمادساز متقابل.
• ماده هشتم: محکومیت و مبارزه با عدم مدارا، نفرت نژادی، تبعیض، جدایی‌طلبی، افراط‌گرایی خشونت‌آمیز و تروریسم.
• ماده نهم: رسیدگی به موضوع افراد مفقود و ناپدیدشده اجباری و تبادل اطلاعات مربوطه.
• ماده دهم: امکان امضای توافق‌نامه‌های جداگانه برای همکاری در حوزه‌های اقتصادی، ترانزیت، حمل‌ونقل، محیط زیست، امور انسانی و فرهنگی.
• ماده یازدهم: عدم خدشه به حقوق و تعهدات طرفین تحت حقوق بین‌الملل و معاهدات با سایر کشورهای عضو سازمان ملل.
• ماده دوازدهم: تابعیت از حقوق بین‌الملل و این توافق‌نامه و عدم استناد به قوانین داخلی برای عدم اجرای آن.
• ماده سیزدهم: تشکیل کمیسیون دوجانبه برای نظارت بر اجرای کامل توافق‌نامه.
• ماده چهاردهم: تلاش برای حل اختلافات از طریق مشورت مستقیم و در صورت عدم نتیجه، توسل به سایر روش‌های مسالمت‌آمیز.
• ماده پانزدهم: خاتمه دادن به تمامی دعاوی، شکایات و اختلافات حقوقی موجود و عدم آغاز ادعای جدید، و همچنین خودداری از اقدامات خصمانه.
• ماده شانزدهم: لازم‌الاجرا شدن توافق‌نامه پس از تبادل اسناد تکمیل مراحل داخلی و ثبت آن بر اساس ماده ۱۰۲ منشور سازمان ملل.
• ماده هفدهم: تنظیم توافق‌نامه به زبان‌های ارمنی، آذربایجانی و انگلیسی با اعتبار یکسان، و ملاک بودن متن انگلیسی در صورت بروز اختلاف.