یادداشت‌های علم: سوءظن شاه به انگلیسی‌ها و امتیازات نفتی عربستان

اسدالله علم، یکی از برجسته‌ترین چهره‌های سیاسی دوران محمدرضا شاه پهلوی و وزیر دربار وقت، در یادداشت‌های روزانه خود به تاریخ ۶ آبان ۱۳۵۱، جزئیات مهمی از دیدگاه‌های شاهنشاه درباره مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی، از جمله سوءظن عمیق به نقش انگلستان، مذاکرات نفتی با عربستان سعودی و وضعیت قرارداد هیرمند با افغانستان را فاش می‌سازد. این یادداشت‌ها، پنجره‌ای بی‌نظیر به پشت پرده تصمیم‌گیری‌های کلان دربار پهلوی می‌گشاید.

دیدگاه شاهنشاه درباره نفوذ انگلستان

در ملاقات صبحگاهی با شاه، علم به حضور مهدی تاجر، سفیر امارات متحده عربی در لندن، اشاره می‌کند که خواستار میانجی‌گری برای حل اختلاف با احمد سویدی، وزیر کابینه شیخ زائد، شده بود. شاهنشاه در واکنش به این موضوع، با سوءظن شدید به انگلیسی‌ها، اظهار می‌دارند: «اینها همه نوکرهای انگلیسی‌ها هستند، هر کدام در لباس خودشان. حالا انگلیسی‌ها این درس را به او داده‌اند.» این جمله نشان‌دهنده بدبینی عمیق محمدرضا شاه به نفوذ بریتانیا در منطقه است.

همچنین، در خصوص قدرت تانک‌های انگلیسی، شاهنشاه نگرانی خود را از کاهش قدرت نظامی انگلستان ابراز کرده و از ملاقات با تیم بررسی انگلیسی خودداری می‌کنند و دستور می‌دهند که مذاکرات با ارتشبد طوفانیان انجام شود.

مسئله هیرمند و افغانستان: هزینه‌کرد برای منافع افغان‌ها

علم در مورد قرارداد هیرمند و افغانستان به شاه گزارش می‌دهد که این قرارداد به مجلس افغانستان رفته است. او با تعجب بیان می‌کند که به نظر می‌رسد ایران باید برای قراردادی که بیشتر به نفع افغان‌هاست، هزینه کند. شاهنشاه در پاسخ، مجلس افغانستان را «خرتوخر عجیبی» توصیف کرده و بر لزوم چاره‌اندیشی پادشاه افغانستان برای این وضعیت تأکید می‌کنند. ایشان همچنین اجازه می‌دهند که نماینده سیستان برای پیگیری این موضوع و در صورت لزوم، صرف هزینه، به نزد سفیر ایران در افغانستان فرستاده شود.

امتیازات بزرگ نفتی به عربستان سعودی

در بخش دیگری از یادداشت‌ها، علم به ملاقات با فلاح و مذاکرات او با شرکت‌های نفتی اشاره می‌کند. فلاح توضیح می‌دهد که امتیازات قابل توجهی به عرب‌ها داده شده است:

• غرامت: به جای ۸۰۰ میلیون دلار غرامت بابت مشارکت، تنها ۳۰۰ میلیون دلار از عربستان سعودی دریافت خواهد شد.
• مشارکت: مشارکت عربستان سعودی که قرار بود از ۲۰ درصد آغاز و طی ۱۰ سال به ۵۰ درصد برسد، اکنون از ۲۵ درصد آغاز شده و طی ۵ سال به ۵۰ درصد خواهد رسید.

علم این امتیازات را «بسیار بزرگ» توصیف کرده و هوشمندی شاهنشاه را در انتظار برای نتیجه مذاکرات عرب‌ها پیش از ورود ایران به بحث، ستایش می‌کند.

تصحیح آمار اقتصادی و بحث درباره فردوسی

در پایان روز، شاهنشاه به گزارشی از روزنامه الاهرام مصر اشاره می‌کنند که پیش‌بینی کرده بود درآمد سرانه ایران در پایان سال ۱۹۷۷ به ۵۰۰ دلار می‌رسد. شاهنشاه دستور تصحیح این آمار را می‌دهند و تأکید می‌کنند که این رقم در مارس ۱۹۷۳، پس از برنامه چهارم، محقق خواهد شد.

در ادامه، بحثی درباره فردوسی مطرح می‌شود. علم فردوسی را به رضاشاه تشبیه می‌کند و می‌گوید: «ذرات وجودش را ایران تشکیل می‌داده است.» این تشبیه مورد پسند شاهنشاه و شهبانو قرار می‌گیرد، در حالی که علم گمان می‌کرده است که این مقایسه خوشایند نخواهد بود. او همچنین با نظر مجتبی مینوی که فردوسی اشعارش را برای پول سروده است، به شدت مخالفت می‌کند.