گازهای مشعل: فرصت طلایی ایران برای تولید رمزارز و دور زدن تحریم‌ها

عملکرد ضعیف در مهار گازهای مشعل

بر اساس بند «الف» ماده ۴۸ قانون برنامه ششم توسعه، دولت موظف بود تا پایان این برنامه، ۹۰ درصد گازهای همراه نفت و مشعل را مهار، جمع‌آوری و بهره‌برداری کند. با این حال، عملکرد واقعی طرح‌ها نشان می‌دهد که تنها حدود ۴۳۱ میلیون مترمکعب در روز (معادل ۵۲۲ میلیون مترمکعب در سال) از این گازها جمع‌آوری شده است. این رقم، تنها ۵ درصد از هدف‌گذاری قانونی را محقق کرده و نشان‌دهنده ناکامی در بهره‌برداری از این منبع عظیم انرژی است.

موانع اصلی در این مسیر شامل عدم جذابیت اقتصادی پروژه‌ها برای سرمایه‌گذاران، نبود مشوق‌های مالی، ضعف مشارکت بخش خصوصی و کمبود زیرساخت‌ها بوده است. این عوامل باعث شده‌اند که بخش قابل توجهی از این گازهای ارزشمند همچنان در مشعل‌ها بسوزند و به هدر روند.

فلرینگ: فرصتی برای تولید برق و استخراج رمزارز

گازهای فلر حاوی ترکیبات ارزشمندی مانند اتان، پروپان و بوتان هستند که علاوه بر تأمین خوراک صنایع پتروشیمی، منبع مناسبی برای تولید برق محسوب می‌شوند. این برق می‌تواند برای صنایع پرمصرف و حتی استخراج رمزارز مورد استفاده قرار گیرد. صنعت رمزارز، با توجه به تحریم‌های مالی بین‌المللی، می‌تواند به عنوان یک سوپاپ اطمینان برای ورود ارز به کشور عمل کند.

علی بابک‌نیا، رئیس کارگروه استخراج انجمن بلاک‌چین ایران، تأکید می‌کند: «این انجمن بارها پیشنهاد داده که از گازهای مشعل و نیروگاه‌های تعطیل‌شده برای ماینینگ استفاده شود. با اجرای این طرح، هم بخشی از بحران ناترازی برق کاهش می‌یافت و هم صنعت بلاک‌چین ایران متوقف نمی‌شد.»

متأسفانه، این پیشنهادات به دلیل ساختارهای اداری و موانع قانونی، هرگز به مرحله اجرا نرسیده‌اند.

دیدگاه‌های متفاوت: فروش گاز یا تبدیل مستقیم به برق؟

در مورد نحوه بهره‌برداری از گازهای فلر، دو دیدگاه اصلی وجود دارد:

• فروش گاز: هوشنگ فلاحتیان، معاون سابق برنامه‌ریزی وزیر نفت، معتقد است گاز فلر پس از جداسازی آلاینده‌ها می‌تواند به شبکه گاز طبیعی وارد شود یا محصولات جانبی آن در صنایع سنگین به فروش برسد. با این حال، استفاده مستقیم آن در نیروگاه‌ها با چالش اقتصادی مواجه است، زیرا نرخ دولتی سوخت نیروگاه‌ها بسیار پایین‌تر از هزینه واقعی جمع‌آوری و فرآورش گاز است.
• تبدیل مستقیم به برق: محمد صادق مهرجو، کارشناس انرژی، پیشنهاد می‌دهد که به جای فروش گاز فلر به شرکت ملی گاز، آن را در همان محل سوزاندن مشعل به برق تبدیل کرده و این برق را یا به مصرف داخلی تأسیسات رساند یا مستقیماً صرف استخراج رمزارز کرد. این مدل، نه تنها فشار بر شبکه برق سراسری را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند درآمد ارزی بدون وابستگی به صادرات نفت ایجاد کند.

تجربیات جهانی و فرصت‌های ایران

کشورهایی مانند آمریکا و آرژانتین سال‌هاست از گازهای فلر برای تولید برق و استخراج رمزارز استفاده می‌کنند. همچنین، کشورهایی نظیر روسیه و ونزوئلا که مانند ایران درگیر تحریم‌های بین‌المللی هستند، از همین روش به عنوان ابزاری برای بی‌اثر کردن فشارهای مالی غرب بهره برده‌اند.

این مدل نه تنها از هدررفت منابع جلوگیری می‌کند، بلکه یک روش کم‌هزینه و کم‌ریسک برای ورود ارز دیجیتال به اقتصاد کشور است. در شرایطی که نظام بانکی بین‌المللی ایران را محاصره کرده، تبدیل فلرها به رمزارز می‌تواند بخشی از زنجیره تأمین مالی خارجی را احیا کند.

زمان‌بندی جدید و ضرورت تسریع

طبق برنامه‌ریزی وزارت نفت، تا پایان سال جاری یک‌سوم گازهای فلر وارد زنجیره ارزش می‌شوند. یک‌سوم دیگر تا پایان ۱۴۰۴ و باقی‌مانده تا انتهای ۱۴۰۵ یا اوایل ۱۴۰۶ جمع‌آوری خواهد شد. اما هر روز تأخیر در این مسیر، به معنای سوختن سرمایه‌ای است که می‌توانست در جنگ اقتصادی امروز، به سلاح دیجیتال ایران تبدیل شود.

مجلس نیز با تصویب جرایم سنگین برای شرکت‌های متخلف، وزارت نفت و شرکت‌های تابعه را به تسریع در این روند واداشته است. این فشارها می‌تواند به فرصتی تبدیل شود؛ فرصتی که اگر با نگاه استراتژیک به رمزارز گره بخورد، ایران را در مسیر جدیدی از خودکفایی انرژی و مالی قرار دهد.

چالش‌ها و راهکارهای پیش رو

محمد صادق مهرجو، کارشناس انرژی، در این باره می‌گوید: «در حال حاضر وزارت نفت در حوزه تولید برق اختیاراتی ندارد، چرا که این جزو شرح وظایف این وزارتخانه نیست. اما به نظر می‌رسد که وزارت نفت بیشتر به سمت واگذاری طرح‌های گاز به سرمایه‌گذاران حرکت کرده است تا این گاز که در مشعل‌ها می‌سوزد، بهتر مدیریت شود.»

وی افزود: «پیشنهاد دادم که به جای اینکه این گاز بی‌استفاده بسوزد، از آن برای تولید برق استفاده کنیم. این برق می‌تواند مستقیماً به همان کارخانه‌ای که گاز را تولید می‌کند و مشعل روشن می‌کند، برسد.»

مهرجو در پاسخ به این سوال که چرا درخواست انجمن بلاک‌چین برای تبدیل گاز فلر به برق مورد قبول قرار نگرفته است، گفت: «دقیقاً، فرمول همین است. گاز باید تبدیل به برق شود و سپس آن برق برای استخراج رمزارز در حوزه بلاک‌چین به کار گرفته شود. خصوصاً که بخش خصوصی باید در این زمینه فعالیت کند و ژنراتورهای گازی را نزدیک به تأسیسات نصب کند.»

وی خاطرنشان کرد: «وزارت نفت مأموریت تولید برق ندارد و باید از سازمان مدیریت و بهینه‌سازی مصرف انرژی مجوز بگیرد. اما اگر وزارت نفت بتواند این کار را برای خودکفایی و مستقل شدن از شبکه انجام دهد، می‌تواند درآمد ارزی هم داشته باشد.»

به گفته این کارشناس انرژی، وقتی بار از روی شبکه برق برداشته شود، این ظرفیت آزاد شده می‌تواند به بلاک‌چین اختصاص داده شود. البته، به دلیل محدودیت‌های ایمنی، بلاک‌چین نمی‌تواند مستقیماً کنار تأسیسات نفتی قرار بگیرد و باید گاز کم‌فشار را چند کیلومتر آن طرف‌تر از میدان نفتی تولید برق کنند.

دور زدن تحریم‌ها با واگذاری گازهای فلر به صنعت ماینینگ

در شرایطی که تحریم‌ها منجر به بسته شدن راه تجارت نفتی ایران شده است، استخراج رمزارز از گازهای همراه راه گریزی از تحریم‌ها به شمار می‌آید. کشورهای توسعه‌یافته‌ای نظیر آمریکا و آرژانتین تجربه موفقیت‌آمیز تبدیل گاز فلر به رمزارز را داشته‌اند. همچنین، کشورهایی نظیر ونزوئلا و روسیه که تحریم‌ها بر روابط تجاری‌شان سایه افکنده، رمزارز دیجیتال را به عنوان راهی برای بی‌اثر کردن تحریم‌ها استفاده کرده‌اند.

کارشناسان اقتصادی نیز نگاه خوش‌بینانه‌ای به چنین اقدامی دارند و معتقدند پتانسیل تولید برق از گاز فلر بسیار بالاست و با سرمایه‌گذاری مناسب می‌توان نیروگاه‌های مخصوصی برای این منظور احداث کرد و در صورت مازاد برق، از آن رمزارز استخراج کرد. رمزارزها به عنوان یک ابزار مالی جدید و مستقل، می‌تواند به ایران کمک کند تا در اقتصاد دیجیتال فعال‌تر شود و بخشی از مشکلات ناشی از تحریم‌ها را کاهش دهد.

بهتر است وزارت نفت روند سریع‌تری در جمع‌آوری گازهای فلر پیش بگیرد و علاوه بر تأمین برق مورد نیاز خود، مازاد تولید را به شبکه برق متصل کند و از این طریق راهی برای ماینینگ فراهم شود، نه آنکه انجمن بلاک‌چین خود تولید برق و آن را برای استخراج رمزارز استفاده کند.