راهنمای جامع فرزندخواندگی: تفاوت مدل‌های دائم، امین موقت و طرح میزبان

چرا آگاهی از مدل‌های فرزندخواندگی حیاتی است؟

موفقیت در فرزندخواندگی، بیش از هر چیز به شناخت تفاوت‌های میان مدل‌های دائم، امین موقت و طرح میزبان بستگی دارد. این شناخت، در کنار برخورداری از شرایط قانونی، ظرفیت‌های روانی و عاطفی، موقعیت اجتماعی و نگرش‌هایی چون احترام به حقوق کودک، تضمین‌کننده یک تجربه موفق است.

بر اساس آمار سازمان بهزیستی کشور، ۸۷ درصد کودکان در مراکز بهزیستی بدسرپرست هستند و امکان فرزندخواندگی دائم را ندارند. این در حالی است که به ازای هر کودک واجد شرایط فرزندخواندگی، ۱۲.۵ زوج متقاضی وجود دارد و این رقم در شهرهایی مانند تهران به ۲۰ زوج می‌رسد. بنابراین، آگاهی از مدل‌های مختلف، شانس سرپرستی یک کودک را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.

کدام کودکان واجد شرایط فرزندخواندگی دائم هستند؟

حمیدرضا الوند، سرپرست دفتر مراقبت و توانمندسازی کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی کشور، توضیح می‌دهد که فرزندخواندگی دائم تنها برای کودکانی است که پدر، مادر و جد پدری ندارند. متقاضیان این نوع فرزندخواندگی باید شرایط خاصی را احراز کنند:

• حداقل ۳۰ سال سن
• صلاحیت اخلاقی و اجتماعی
• تمکن مالی
• به نام زدن بخشی از اموال به نام کودک (به دلیل عدم ارث‌بری کودکان فرزندخوانده)

قانون حمایت از کودکان بدسرپرست که در سال ۱۳۵۳ تصویب شده بود، در شهریور ۱۳۹۲ بازنگری شد تا مدل‌های مراقبت خانواده‌محور توسعه یابند. این بازنگری، با هدف تقویت رویکرد خانواده‌محوری در بهزیستی صورت گرفت.

ساده‌ترین مدل فرزندخواندگی کدام است؟

الوند اشاره می‌کند که ۸۷ درصد کودکان تحت سرپرستی بهزیستی در سال‌های اخیر، بدسرپرست بوده‌اند؛ یعنی والدین آنها به دلیل اعتیاد، بیماری روانی یا فساد اخلاقی، صلاحیت نگهداری از فرزندان خود را از دست داده‌اند. این کودکان وارد مراکز نگهداری شبانه‌روزی می‌شوند.

ماده ۱۰ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست مصوب سال ۱۳۹۲، حکم امین موقت را قانونی کرد و زمینه حضور کودک در خانواده امین را فراهم آورد. اما در سال ۱۴۰۲، طرح میزبان به عنوان یکی از برنامه‌های خانواده‌محور بهزیستی معرفی شد که شرایط فرزندخواندگی در آن ساده‌تر است.

در حالی که فرزندخواندگی دائم نیازمند شرایط سختگیرانه‌ای است، طرح میزبان انعطاف‌پذیری بیشتری دارد. به عنوان مثال، در طرح میزبان نیازی به حکم قضایی نیست و سرپرستی کودک با تشخیص کارگروه بهزیستی استان‌ها و پس از سنجش شرایط متقاضیان توسط مدیریت، کارشناس حقوقی و بخش حراست دفاتر بهزیستی استان‌ها صورت می‌گیرد. این امر، فرآیند را تسهیل می‌کند، اما در عین حال، گزینش متقاضیان سختگیرانه‌تر است و شامل دوره‌های آموزشی مانند فرزندپروری، بهداشت روان و کمک‌های اولیه می‌شود.

تفاوت طرح امین موقت با طرح میزبان

در طرح امین موقت، کودک با حفظ هویت خانوادگی خود به سرپرستی واگذار می‌شود. در این مدل، متقاضیان دارای فرزند نیز می‌توانند درخواست سرپرستی دهند و نیازی به تملیک اموال به نام کودک نیست، اما مستلزم حکم قضایی است.

طرح میزبان با هدف تقویت الگوهای خانواده محور اجرایی شده و نیازی به حکم قضایی ندارد.

طرح میزبان که از سال ۱۴۰۲ در مشهد آغاز شد، از طرح امین موقت نیز ساده‌تر است، زیرا نیازی به حکم قضایی ندارد. پس از تایید سلامت روانی متقاضیان و دریافت گواهینامه، آنها می‌توانند برای مدت زمان مشخصی فرزندی را به سرپرستی بگیرند. تمدید این زمان منوط به تایید مجدد شرایط توسط کارگروه است. الوند به مثالی از جنگ ۱۲ روزه اشاره کرد که در آن ۱۷۵ کودک به خانواده‌های میزبان سپرده شدند.

فسخ رابطه در طرح میزبان و تاثیر آن بر کودک

پس از سرپرستی کودک در طرح میزبان، وضعیت خانواده توسط مددکار نظارت می‌شود. در صورت تشخیص وضعیت مخاطره‌آمیز یا عدم سازگاری کودک با خانواده، دوره سرپرستی لغو می‌شود.

الوند تاکید می‌کند که حتی اقامت کوتاه مدت کودک در یک خانواده، تاثیرات مثبت علمی بر او دارد و بهتر از ماندن دائمی در مراکز نگهداری است. کارگروه نیز تلاش می‌کند تا رابطه بین کودک و خانواده را مدیریت کند. کودکان در طرح میزبان حداکثر سه بار می‌توانند به سرپرستی خانواده‌های متفاوت بروند. اگر خانواده میزبان و کودک با یکدیگر کنار نیایند یا خانواده از پس نگهداری کودک برنیاید، رابطه فسخ می‌شود. نرخ بازگشت کودکان به مراکز بهزیستی در این طرح، تنها ۲ درصد است که بسیار پایین‌تر از ضریب خطای ۵ تا ۱۰ درصدی در مدل‌های علوم انسانی است.

دستاوردهای طرح میزبان و آمارها

از زمان آغاز طرح میزبان در بهمن ۱۴۰۲، ۵۰۰ کودک از طریق این طرح به فرزندخواندگی رفته‌اند که نشان‌دهنده موفقیت‌آمیز بودن آن است. بسیاری از این کودکان، بعدها به عنوان فرزندخوانده همان خانواده یا متقاضی دیگر پذیرفته شده‌اند.

کودکانی که شرایط فرزندخواندگی دائم را دارند، حداقل ۶ ماه مراحل اداری و قانونی را طی می‌کنند. در این مدت، طرح میزبان فرصتی را فراهم می‌کند تا کودک به جای ماندن در مرکز بهزیستی، فضای خانواده را تجربه کند.

مهم‌ترین دستاوردهای طرح میزبان:

• حدود ۲۵ درصد کودکان وارد شده به خانواده‌های میزبان، به فرزندخواندگی دائم رفته‌اند.
• این طرح برای گروه سنی صفر تا هفت سال متقاضی دارد و حتی کودکان تا ۱۲ ساله نیز در آن وارد خانواده‌ها شده‌اند.
• کمک به کودکان معلول و بیمار: خانواده‌ها در طرح میزبان برای سرپرستی این کودکان نیز درخواست می‌دهند و در طول دوره، به بهزیستی در درمان یا کاهش معلولیت آنها کمک می‌کنند.
• افزایش شانس سرپرستی برای کودکان با سن بالاتر: این طرح به کودکان بالای هفت سال که متقاضی کمتری دارند، فرصت بیشتری برای ورود به خانواده می‌دهد.

الوند همچنین اشاره کرد که برای متقاضیان ۳۰ تا ۴۰ سال، کودک صفر تا ۲ سال؛ برای متقاضیان ۴۰ تا ۵۰ سال، کودک ۲ تا پنج سال؛ و برای گروه‌های سنی بالاتر، کودکان ۶ یا هفت سال به بالا در نظر گرفته می‌شوند.

وضعیت شیرخوارگاه‌ها و مراقبت در خانواده

در سال‌های اخیر، اقبال عمومی به فرزندخواندگی افزایش یافته است که ناشی از بالا رفتن سن ازدواج و کاهش نرخ باروری است.

در کشور ۶۶۶ مرکز نگهداری کودکان تحت عنوان «خانه کودک» فعالیت دارند که ۳۲ مرکز آن شیرخوارگاه است. در مجموع، ۹۳۰۰ کودک صفر تا ۱۸ سال در این مراکز نگهداری می‌شوند. از این تعداد، ۹۰۰ کودک صفر تا سه سال در ۳۲ شیرخوارگاه نگهداری می‌شوند، اما همه آنها شرایط فرزندخواندگی را ندارند.

سالانه ۲۵۰۰ کودک در کشور به فرزندخواندگی پذیرفته می‌شوند. علاوه بر این، ۱۸ هزار کودک در طرح «مراقبت در خانواده» هستند؛ یعنی با دریافت کمک هزینه از بهزیستی، در کنار خانواده زیستی خود (مادر، پدربزرگ، مادربزرگ یا اقوام نسبی) زندگی می‌کنند. سرانه پرداختی به این خانواده‌ها در ماه سه میلیون و ۵۰۰ هزار تومان است که از پایان شهریور امسال ۵۰ درصد افزایش خواهد یافت.

توصیه نهایی: تحقیق و آگاهی پیش از اقدام

کارشناسان تاکید می‌کنند که متقاضیان فرزندخواندگی باید پیش از هر اقدامی، به طور کامل درباره مدل‌های مختلف تحقیق کرده و با آگاهی کامل به سمت این تصمیم حیاتی بروند. عدم آگاهی می‌تواند روند را پیچیده کرده و به بحران عاطفی و بی‌ثباتی سرپرستی منجر شود. شناخت دقیق مدل‌ها، انتخابی واقع‌بینانه و پایدار را تضمین می‌کند و به کودک نیز ثبات و امنیت بیشتری می‌بخشد.