«مبارز»: روایتی از فوتبال در برابر فاشیسم؛ از «دیدار مرگ» تا مقاومت امروز

«دیدار مرگ»: نمادی از مقاومت فوتبالی

فیلم «فرار به‌سوی پیروزی» (۱۹۸۱) که با الهام از واقعه‌ای واقعی ساخته شد، به «دیدار مرگ» شهرت یافت. این رویداد تاریخی در ۹ اوت ۱۹۴۲ در کی‌یف، پایتخت اوکراین، و در ورزشگاه زنیت با حضور ۱۲ هزار تماشاگر برگزار شد.

ماجرای تیم اف.سی. استارت

در ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱، با آغاز عملیات بارباروسا توسط هیتلر و اشغال کی‌یف در سپتامبر همان سال، شرایطی وحشتناک بر مردم اوکراین تحمیل شد. در این میان، تیمی به نام اف.سی. استارت، متشکل از ستارگان سابق باشگاه‌های دینامو و لوکوموتیو کی‌یف که از شکنجه‌ها جان سالم به در برده بودند، در یک نانوایی محلی تشکیل شد.

• ۶ اوت ۱۹۴۲: اف.سی. استارت با نتیجه ۵ بر ۱ تیم فلاک‌الف (یازده فلاک) از نیروی هوایی آلمان را شکست داد.
• ۹ اوت ۱۹۴۲: آلمانی‌ها خواستار بازی تکراری شدند که به «دیدار مرگ» معروف شد.

پیش از آغاز مسابقه، بازیکنان اف.سی. استارت از ادای سلام نازی سر باز زدند که خشم داور، یکی از اعضای اس‌اس نازی، را برانگیخت. با وجود خطاهای خشن و عمدی تیم آلمانی و عدم واکنش داور، تیم اوکراینی در نیمه اول با نتیجه ۳ بر ۱ پیش افتاد.

طبق روایات پس از جنگ، در پایان نیمه اول، نیروهای اس‌اس به رختکن تیم اوکراینی رفتند و تهدید کردند که اگر تیم آلمانی پیروز نشود، بازیکنان باید منتظر عواقب آن باشند.

اما در نیمه دوم، اف.سی. استارت بازی را با نتیجه ۵ بر ۳ برد. این شکست برای نازی‌ها تحقیرآمیز بود، به‌ویژه با هو کردن مقامات نازی توسط سربازان مجارستانی. بازیکنان اف.سی. استارت پس از این بازی به کار در نانوایی بازگشتند و حتی یک مسابقه دیگر نیز برگزار کردند. اما این آرامش دوام نیاورد:

• ۱۸ اوت: نیروهای گشتاپو به نانوایی حمله کرده و تعدادی از بازیکنان را دستگیر کردند.
• نیکالای کرووتکیخ: به اتهام همکاری با پلیس مخفی شوروی بازداشت و پس از ۲۰ روز شکنجه جان باخت.
• دیگر بازیکنان: به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاده شدند و دست‌کم سه تن از آن‌ها کشته شدند.

کتاب «مبارز»: کاوشی در تاریخ پنهان فوتبال

کریس لی، نویسنده، پژوهشگر و تاریخ‌نگار فوتبال بریتانیایی، با الهام از «دیدار مرگ» و دیگر نمونه‌های مقاومت، کتاب «مبارز: تاریخچه فوتبال علیه فاشیسم» (۲۰۲۳) را به رشته تحریر درآورده است. او در این کتاب نشان می‌دهد که فوتبال هرگز تنها یک بازی نبوده و همواره با سیاست، قدرت و ایدئولوژی در پیوند بوده است.

ساختار و محتوای کتاب

«مبارز» اثری چندبُعدی است که در پنج بخش، به بررسی مبارزات فوتبالی در برابر رژیم‌های سرکوب‌گر در مناطق مختلف جهان می‌پردازد:

• ایتالیا
• ایبری
• اروپای مرکزی و غربی
• اروپای شرقی و بالکان
• آمریکای لاتین
• بریتانیا

این کتاب با ترجمه بهنام جعفرزاده از سوی نشر خوب به فارسی منتشر شده است.

فوتبال: ابزار پروپاگاندا و زبان اعتراض

کتاب با این پرسش کلیدی آغاز می‌شود: نقش فوتبال در تقابل با رژیم‌های فاشیستی چه بوده است؟ لی به دهه‌های پرتلاطم قرن بیستم می‌پردازد؛ زمانی که دیکتاتورهایی چون موسولینی، هیتلر، فرانکو و سالازار از ورزش به‌عنوان ابزار تبلیغاتی بهره می‌بردند. اما در دل این تبلیغات، مقاومت نیز زنده بود: بازیکنانی که از سلام نازی سر باز زدند، هوادارانی که سرود مقاومت سر دادند، و باشگاه‌هایی که در کنار اقلیت‌ها و مظلومان ایستادند.

• فینال جام حذفی پرتغال: نمونه‌ای درخشان از تبدیل یک مسابقه فوتبال به جرقه‌ای برای فروپاشی طولانی‌ترین دیکتاتوری غرب اروپا.
• دیکتاتوری‌های نظامی در آمریکای لاتین: بررسی نقش فوتبال در آگاه‌سازی جهانی درباره فجایع آرژانتین، شیلی و برزیل، جایی که فوتبال تنها عرصه عمومی برای اعتراض بود.

کریس لی با دقت، روایت‌هایی از هواداران مبارز، خبرنگاران جسور، و باشگاه‌های مردمی چون سانتوس و بوکا جونیورز ارائه می‌دهد که در کنار نقش ورزشی‌شان، نقش سیاسی و اجتماعی نیز ایفا کردند.

فوتبال در قرن بیست‌ویکم: مبارزه ادامه دارد

کتاب در فصل‌های پایانی به زمان حال می‌رسد. هرچند فاشیسم کلاسیک فروپاشیده، اما شکل‌های جدیدی از اقتدارگرایی، راست افراطی و نفرت‌پراکنی در میادین فوتبال ظاهر شده‌اند. کریس لی با تکیه بر مصاحبه‌هایی با هواداران مترقی، پژوهشگران، و اعضای باشگاه‌هایی چون سن پائولی، لیورپول و رایو وایه‌کانو، جنبش‌های ضد نژادپرستی، فمینیستی و ضدسرمایه‌داری در فوتبال امروز را بررسی می‌کند.

او در عصری که «کالایی‌سازی فوتبال» بر همه‌چیز سایه افکنده، از باشگاه‌هایی می‌گوید که هنوز به ارزش‌های انسانی پایبند مانده‌اند. لی با نثری داستان‌پردازانه، قهرمانان خاموش تاریخ فوتبال را به صحنه می‌آورد: بازیکنانی که به جبهه‌های جنگ رفتند، هوادارانی که به پارتیزان‌ها کمک کردند، و مربیانی که در اردوگاه‌های کار اجباری جان باختند.

«مبارز: تاریخچه فوتبال علیه فاشیسم» نه فقط کتابی درباره فوتبال است، نه صرفاً اثری سیاسی. این کتاب، پلی است میان دو جهان: جهان بازی و جهان مقاومت. کریس لی به زیبایی نشان می‌دهد که فوتبال می‌تواند هم ابزار تبلیغات باشد و هم زبان اعتراض؛ هم وسیله‌ای برای کنترل توده‌ها، و هم صدای آن‌ها.