باج‌نیوزها: تهدیدی نوظهور برای اقتصاد و مدیریت ایران

ظهور و گسترش باج‌نیوزها در ایران

باج‌نیوزها، همزاد «فیک‌نیوزها» هستند اما امروزه ساختاری پیچیده‌تر یافته‌اند و متأسفانه در دل خانواده رسانه جای گرفته‌اند. بسیاری از آنها با پوشش خبرنگاری و کارت شناسایی، کسب‌وکار خود را تحت عنوان «اطلاع‌رسانی» پیش می‌برند.

این پدیده که پیش از ظهور شبکه‌های اجتماعی، جریانی حاشیه‌ای و کم‌فروغ در مطبوعات بود، اکنون به لطف فراگیری رسانه‌های دیجیتال، از «کاسبان خرده‌پا» به «محفل‌های چندلایه» و بنگاه‌های بزرگ خبرپراکنی در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است.

فعالیت باج‌نیوزها در ایران به حدی گسترده شده که می‌توان آن را یک «عارضه یا پدیده اجتماعی» دانست. آنها با موج‌آفرینی در افکار عمومی، قادرند در تصمیم‌گیری‌های مراکز اقتصادی و مدیریتی دخالت کرده، سرنوشت پروژه‌های بزرگ را تغییر دهند، نخبگان کارآمد را حذف و عناصر فرومایه را بر مسند امور بنشانند. همچنین، با خلق سوژه‌های انحرافی، جریان آزاد اطلاع‌رسانی و اعتماد عمومی را به بیراهه می‌کشانند.

این پدیده در آشفته‌بازار کسب‌وکار ایران، به یک «صنعت پرسود» و وسوسه‌انگیز برای جویندگان ثروت‌های نجومی تبدیل شده است. شواهد نشان می‌دهد که اقتصاد رسانه در ایران به بازاری بهشت‌آسا برای «سوداگران خبر» مبدل گشته است. آمارهای اخیر حاکی از گردش مالی چند ده میلیاردی باج‌نیوزها در یک سال گذشته است که نشان می‌دهد آنها از اغلب شبکه‌های مافیایی و واسطه‌گری در ایران پیشی گرفته‌اند.

عوامل رشد و تغذیه باج‌نیوزها

اینکه چگونه سوداگران رسانه از «گروهی حاشیه‌نشین» به پدیده‌ای نقش‌آفرین در معادلات اقتصادی و مدیریتی جامعه تبدیل شدند، پرسشی جدی است. عوامل متعددی در بستر سیاسی و اجتماعی ایران به رشد این پدیده نامیمون کمک کرده‌اند:

• مدیران و صاحب‌منصبان شیفته شهرت: این افراد روزانه به «پول‌پاشی» میان کانال‌های نوپدید خبری می‌پردازند.
• نهادهای محدودکننده اطلاع‌رسانی: نهادهایی که با تصمیمات خلق‌الساعه، شریان نقد و اطلاع‌رسانی را محدود کرده و «مرجعیت رسانه‌ای» کشور را به کانال‌های سایبری بی‌بنیاد یا شبکه‌های خارجی واگذار کرده‌اند.
• جناح‌های سیاسی: این جناح‌ها برای حفظ رانت قدرت و حذف نخبگان غیرخودی، به یارگیری از مهره‌های به‌ظاهر رسانه‌ای مبادرت کرده‌اند.
• ساختار احساسی جامعه: جامعه توده‌وار ایران در میان بی‌اعتمادی به رسانه‌های رسمی و فقدان شفافیت، عطشناک شایعه و مشوق افشاگری است و از حداقل‌های مهارت و دانش رسانه‌ای برای تمییز حقیقت از شایعه بی‌بهره مانده است.

تهدید باج‌نیوزها برای اقتصاد و مدیریت کشور

تحرکات سازمان‌یافته باج‌نیوزها طی ماه‌های اخیر به چالشی جدی برای مدیران و مؤسسات بزرگ اقتصادی کشور تبدیل شده است. آنها در مسیری هموار و بدون موانع حقوقی و اخلاقی، پروژه‌های خود را برای کسب ثروت و قبضه قدرت در کانون‌های مهم اقتصادی و مدیریتی پیش می‌برند.

اولویت اصلی آنها، بنگاه‌های بزرگ مالی و اقتصادی و کانون‌های تجمع سرمایه است. باج‌نیوزها هوشمندانه، همچون هسته‌های مافیا، از همه ابزارها و تکنیک‌ها برای نفوذ در ارکان کلیدی «شرکت و سازمان هدف» و تخریب یا ترور شخصیت مدیران آن بهره می‌گیرند.

پول‌های هنگفتی که طی سال‌های اخیر از حساب برخی مؤسسات و کانون‌های مالی به «صنف و صنعت باج‌نیوزها» سرازیر شده، این گروه را چنان فربه ساخته که اکنون به شبکه‌سازی و ایجاد تیم و تشکیلات فنی، هنری و چندرسانه‌ای روی آورده‌اند.

انباشت قدرت و ثروت باج‌نیوزها نه تنها موقعیت رسانه‌ها را تهدید می‌کند، بلکه مانع طرح‌های «اصلاح و توسعه» در عرصه‌های اقتصادی و مدیریتی است. اگر رانت و فساد مالی را سرچشمه بیماری اقتصاد ایران بدانیم، باج‌نیوزها اولین آماج عملیات خود را نخبگان و مدیرانی قرار می‌دهند که قصد جراحی غده رانت و فساد را دارند. همچنین، آنها به سراغ پروژه‌ها، مراودات و مناقصه‌های بزرگ اقتصادی می‌روند که بر محور شفافیت و به دور از رانت و تبانی اجرا می‌شوند.

راهکارهای مواجهه با پدیده باج‌نیوزها

مواجهه با پدیده باج‌نیوزها در فضای امروز ایران، امری سهل و ممتنع به نظر می‌رسد. رشد آنها در بدنه رسانه‌ای و اقتصادی ایران مانند ویروسی است که اغلب بخش‌های جامعه و حکومت را درگیر کرده، در حالی که هیچ مکانیسم دفاعی یا سازوکاری برای حفظ ایمنی جامعه در برابر این عارضه اندیشیده نشده است.

مواجهه با این پدیده، پیش از هر چیز نیازمند درک علمی و واقع‌بینانه از بسترها و عوامل رشد آن است. با وجود اینکه تیم و سازمان باج‌نیوزها برای برخی مراجع نظارتی شناخته شده است، اما راه علاج و انزوای آنها در برخوردهای ضربتی و نسخه‌های مقطعی از نوع «حذف آمرانه» نیست.

اولین پیش‌نیاز در مواجهه با باج‌نیوزها، دستیابی به یک رویکرد یا گفتمان حسابگرانه و عقلانی است که همه جوانب رشد آنها را در ساحت اقتصادی و سیاسی ایران بازشناسی کند. چنین گفتمانی شکل نخواهد گرفت مگر آنکه «خرد جمعی» جامعه (نخبگان و مدیران) و به تبع آن «افکار عمومی» از ابعاد کارکرد پرخطر و خسارت‌بار این جریان آگاهی یابد.

کارزاری که شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس با همفکری اصحاب رسانه و صاحب‌نظران دانشگاهی آغاز کرده، گام آغازین این فرایند بلندمدت در شناساندن وجوه مختلف این پدیده پیچیده و منبع تزریق فساد در شاهرگ‌های اقتصادی و مدیریتی ایران امروز است؛ به بیان دقیق‌تر، تاباندن پرتو روشنگری بر تاریکخانه باج‌نیوزها.