تعهد ایران به حفظ دریای خزر: برنامه‌های جامع برای بزرگترین زیست‌بوم آبی جهان

دریای خزر، بزرگ‌ترین زیست‌بوم آبی جهان و نگین سرزمین‌های میانه، همواره جایگاهی ویژه در فرهنگ، اقتصاد و محیط‌زیست ایران داشته است. این پهنه آبی منحصربه‌فرد که به هیچ آب آزاد جهانی راه ندارد، اکنون با چالش‌های جدی ناشی از فعالیت‌های انسانی و تغییرات اقلیمی مواجه است. در آستانه روز ملی دریای خزر، احمدرضا لاهیجان‌زاده، معاون دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، در یادداشتی اختصاصی به تشریح اقدامات و برنامه‌های ایران برای حفظ این میراث طبیعی ارزشمند پرداخت.

ریشه‌های همکاری منطقه‌ای: کنوانسیون تهران

با توجه به اهمیت حیاتی دریای خزر، کشورهای حاشیه این دریاچه در ۴ نوامبر ۲۰۰۳ در تهران گرد هم آمدند تا اقدامات مشترکی را برای حفظ شرایط زیستی و اکولوژیک آن تعریف و اجرا کنند. از آن زمان، جمهوری اسلامی ایران نیز به وظیفه ذاتی خود در حفظ و احیای زیست‌بوم‌های مشترک بین‌المللی عمل کرده و برنامه‌های خود را در چارچوب کنوانسیون تهران پیش برده است. این تلاش‌ها هم‌اکنون در رأس اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست، به‌ویژه معاونت دریایی آن، قرار دارد.

از جمله دستاوردهای مهم در این راستا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تصویب پروتکل ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی دریای خزر ذیل کنوانسیون تهران در مجلس شورای اسلامی با حمایت کمیسیون کشاورزی و فراکسیون محیط‌زیست.
• برنامه‌ریزی برای برگزاری هفتمین اجلاس کشورهای متعاهد کنوانسیون تهران (COP۷) به میزبانی ایران در سال جاری، با حضور وزرای محیط زیست کشورهای عضو.

چالش‌های اصلی و راهکارهای آتی

در اجلاس آتی COP۷، موضوعات مهم و دغدغه‌های جدی کارشناسان و صاحب‌نظران این حوزه در دستور کار قرار خواهد گرفت. مهم‌ترین چالش منطقه، کاهش تراز دریای خزر است که اتخاذ تدابیر لازم برای مدیریت و سازگاری با آن ضروری است. همچنین، تصمیم‌گیری در خصوص دبیرخانه دائمی کنوانسیون تهران و تدوین برنامه اقدام منطقه‌ای برای بررسی و مدیریت این چالش از جمله برنامه‌های جدی است.

برنامه‌های پایش و مقابله با آلودگی

معاونت دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، با رویکرد محیط زیستی دولت چهاردهم، پیش‌نویس طرح اقتضایی منطقه‌ای مقابله با نشت نفت در شرایط اضطراری را نهایی کرده است. این طرح با همکاری سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) تدوین شده و امید می‌رود در اجلاس بعدی به تصویب برسد. همچنین، پروژه‌های زیر در حال پیگیری هستند:

• آغاز پروژه منطقه‌ای بررسی و مدیریت زباله‌های دریایی، به‌ویژه پلاستیک‌ها.
• اجرای برنامه مستمر پایش و پیشگیری از آلودگی‌های منتهی به محیط زیست دریای خزر.
• پیگیری اقدامات قانونی شامل صدور اخطاریه‌ها، معرفی به دادگاه و رفع آلودگی واحدهای آلاینده.
• تکمیل سیستم‌های تصفیه پساب.

اقدامات ملی و حفاظت از گونه‌های در معرض خطر

در طول یک سال گذشته، کارگروه ملی بررسی و مدیریت کاهش تراز خزر با حضور وزارت امور خارجه، راه و شهرسازی، نیرو و سایر دستگاه‌ها تشکیل شده است. همچنین، برنامه جامع پایش محیط زیست دریای خزر شامل بررسی تمامی پارامترهای آلودگی و زیستی در سواحل جنوبی این دریا (با همکاری پژوهشکده و تحقیقات شیلات) آغاز شده است.

از دیگر اقدامات مهم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آغاز پروژه بررسی نوسانات تراز خزر و مدل‌های پیش‌بینی تغییرات تراز تا سال ۲۰۵۰.
• تدوین و اجرای برنامه اقدام ملی حفاظت از فوک خزری، یکی از ارزشمندترین زیستمندان این دریا.
• تأسیس دبیرخانه فوک خزری با مشارکت دانشگاه تربیت مدرس.
• تدوین اطلس زیست‌بوم‌های حساس ساحلی دریای خزر.
• اجرایی کردن طرح جامع علاج‌بخشی خلیج گرگان.

تعهد پایدار ایران

حفظ زیست‌بومی که با پنج کشور جهان مرز مشترک دارد، نیازمند همکاری‌های جدی منطقه‌ای و بین‌المللی است. با این حال، ایران تأکید دارد که تلاش‌هایش برای حفظ این میراث ارزشمند، مستقل از وعده‌ها یا خلف وعده‌های سایر کشورها خواهد بود. جمهوری اسلامی ایران خود را متعهد و موظف به حفظ این میراث طبیعی برای نسل‌های آینده می‌داند.