نقد یک‌طرفه موضع‌گیری‌های مصدق: پاسخ دیپلمات سابق به ادعاهای محمد صادقی

نقد نقل‌قول جنجالی مصدق

احمدی به نقل‌قول مشهور مصدق در روز معرفی کابینه رزم‌آرا اشاره می‌کند که گفته بود: «اگر شما نظامی هستید من از شما نظامی‌ترم، می‌کشم همین‌جا شما را می‌کشم.» وی این نقل‌قول را که همواره توسط مخالفان مصدق تکرار شده، ناپسند و مذموم می‌داند. با این حال، احمدی معتقد است که جدا کردن این عبارت از متن سخنرانی‌های طولانی مصدق و نادیده گرفتن جو ملتهب مجلس آن زمان، نشانه‌ای از نیت غیرمنصفانه نویسنده است. او یادآور می‌شود که چنین ادبیاتی در مجالس قانون‌گذاری دنیا غیرمعمول نیست و حتی در مواردی به درگیری فیزیکی نیز کشیده می‌شود. احمدی همچنین به فلج شدن مجلس هفدهم توسط اقلیتی ۲۳ نفره (با موتور محرکه ۸ نفره) در سال‌های ۱۳۳۱ و ۱۳۳۲ اشاره می‌کند که رقبا و رئیس مجلس را هدف حمله فیزیکی قرار می‌دادند و تأکید می‌کند که قضاوت بر اساس چنین حرکاتی غیرمنصفانه است.

شرایط سیاسی حاد و روی کار آمدن رزم‌آرا

مهم‌ترین ایراد احمدی به یادداشت صادقی، نادیده گرفتن شرایط سیاسی بسیار حاد و روند غیرمعمول روی کار آمدن تیمسار رزم‌آرا است. وی توضیح می‌دهد که:

• نخست‌وزیر شدن یک نظامی شاغل (رئیس ستاد ارتش) خلاف عرف بود و با توجه به سابقه رضاخان و ویژگی‌های رزم‌آرا، موجب نگرانی شدید شده بود.
• رزم‌آرا بدون توجه به عرف معمول (شروع روند از مجلس با رأی تمایل) و با معرفی مستقیم شاه به مجلس، نخست‌وزیر شد که شائبه بازگشت به دوره رضاشاه و تسلط شاه بر مجلس را ایجاد کرد.
• لایحه الحاقی نفت (گس – گلشائیان) در دستور کار بود و گمان می‌رفت نخست‌وزیری رزم‌آرا با فشار انگلیس و برای تصویب این لایحه صورت گرفته است.

احمدی تأکید می‌کند که پرداختن به واکنش تند جبهه ملی و مصدق بدون توجه به این پس‌زمینه، تنها یک بیانیه سیاسی یک‌طرفه است.

طرح انجمن‌های محلی و تمامیت ارضی

در مورد طرح رزم‌آرا برای تشکیل انجمن‌های محلی، احمدی به سوابق و بحث‌های آن مقطع زمانی اشاره می‌کند. وی می‌گوید که اگرچه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در قانون اساسی مطرح بود، اما همیشه تردیدها و اختلاف نظرهایی در این مورد وجود داشت. او یادآور می‌شود که این بحث در سال ۱۳۲۹ در شرایطی مطرح شد که ایران تازه از وقایع خطرناک آذربایجان و کردستان فارغ شده بود. همچنین، انگلیس در پرتو قرارداد نفتی ۱۳۱۲، عملاً حاکمیت دولت مرکزی در مناطق نفت‌خیز را نقض می‌کرد و تهران کنترل چندانی بر دوایر خود در آن مناطق نداشت. در چنین شرایطی، نظر مصدق و جبهه ملی این بود که پرداختن به انجمن‌های ایالتی و ولایتی به نفع تمامیت ارضی کشور نبود.

مبارزه مصدق با فساد

احمدی به پیگیری‌های مستمر مصدق در زمینه فساد در سطوح عالی سیاسی و اداری اشاره می‌کند و سوابق او را در این زمینه برمی‌شمرد:

• در سال ۱۲۹۶، به عنوان معاون وزارت مالیه، با سوءاستفاده هنگفت در اداره تحدید تریاک مقابله کرد و عاملان فساد را به محاکمه کشاند.
• در خرداد ۱۳۰۰، به عنوان وزیر مالیه در دولت قوام‌السلطنه، با حمله مستقیم به امتیازات مالی بزرگان (از جمله احمدشاه و ولیعهد)، موجب سقوط دولت شد.
• در سال ۱۳۲۵، به دلیل سوءظن به دخالت دربار در تبرئه علی سهیلی و سیدمحمد تدین از اتهامات مالی و انتخاباتی، از مجلس خواست تا به او مأموریت تحقیق دهد. با رد این پیشنهاد، مجلس را «دزدگاه» خواند و از جلسه خارج شد.
• در دولت رزم‌آرا نیز پیگیری مصدق برای تحقیق در مورد فساد در وزارت جنگ، با وجود تعارف رزم‌آرا، عملاً به رسمیت نرسید.

احمدی اذعان می‌کند که بیان مصدق در این موارد تند بود و از این جهت قابل سرزنش است، اما پژوهشگر باید به محتوای امر نیز بپردازد.

آزادی خلیل طهماسبی و نقش جبهه ملی

نکته پایانی یادداشت احمدی، پرداختن به عفو و آزادی خلیل طهماسبی، قاتل احتمالی رزم‌آرا، در مرداد ۱۳۳۱ و نسبت دادن آن به جبهه ملی و مصدق است. احمدی این موضوع را حربه‌ای یک‌طرفه از سوی مخالفان مصدق می‌داند و توضیح می‌دهد که:

• طرح آزادی خلیل طهماسبی، که ناموجه بودن آن مورد بحث نیست، ربطی به جبهه ملی نداشت.
• آیت‌الله کاشانی پس از انتخاب به ریاست مجلس، نقش اصلی را در ارائه این طرح داشت.
• ارائه‌کننده طرح، شمس قنات‌آبادی بود که سابقه طرفداری از آیت‌الله کاشانی و حمایت از کودتای ۲۸ مرداد را داشت.
• این طرح در همان روز (۱۶ مرداد ۱۳۳۱) که آیت‌الله کاشانی به ریاست مجلس انتخاب شد، قرائت و تصویب گردید.
• تنها ۱۰ یا ۱۱ نفر از ۲۷ امضاکننده طرح قنات‌آبادی عضو جبهه ملی بودند که به تدریج در جبهه مخالف مصدق قرار گرفتند.
• این مصوبه در جو احساسی پس از ۳۰ تیر ۱۳۳۱ و در پی کارزار گسترده در جراید و شهر، از جمله ارائه طوماری با امضای حدود ۵۰ هزار نفر توسط مظفر بقایی به مجلس، به تصویب رسید.