توافق اخیر میان ارمنستان و آذربایجان با میانجی‌گری ایالات متحده آمریکا، به ایجاد کریدوری موسوم به «مسیر ترامپ» منجر شده است. این مسیر که در توافق‌نامه از آن به عنوان «مسیر ترامپ» یاد شده و پیش‌تر با نام «زنگزور» شناخته می‌شد، قرار است آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان به منطقه خودمختار نخجوان و سپس به ترکیه و اروپا متصل کند. این تحول ژئوپلیتیکی، گمانه‌زنی‌های گسترده‌ای را درباره پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی آن برانگیخته است.

بازخوانی نقش قدرت‌های منطقه‌ای در قفقاز

بهرام امیر احمدیان، کارشناس اوراسیا و استاد مطالعات منطقه‌ای، در گفت‌وگویی به بررسی ابعاد تاریخی، حقوقی و ژئوپلیتیکی این توافق پرداخته است. وی با اشاره به پیشینه روابط ارمنستان و آذربایجان در دوران شوروی، توضیح داد که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال این کشورها، ارتباط زمینی میان بخش اصلی آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان، که ارمنستان در میان آن دو قرار دارد، با چالش مواجه شد. این وضعیت، همراه با اختلافات تاریخی، به آغاز جنگ قره‌باغ انجامید.

جنگ قره‌باغ و نقش میانجی‌گران

احمدیان تشریح کرد که در جریان جنگ اول قره‌باغ (۱۹۹۱-۱۹۹۴)، حدود ۲۰ درصد از خاک آذربایجان، شامل استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی و مناطق پیرامون آن، به کنترل نیروهای ارمنی درآمد. این جنگ با آتش‌بس تحت نظارت شورای امنیت سازمان ملل متحد پایان یافت و گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) با حضور ایالات متحده، روسیه و فرانسه برای نظارت بر آتش‌بس تشکیل شد.

وی افزود: «در سال ۲۰۲۰، با حمله نظامی آذربایجان، ارمنستان غافلگیر شد و با میانجی‌گری روسیه، موافقت‌نامه آتش‌بس امضا گردید. این توافق، که یک سند حقوقی الزام‌آور نبود، منجر به استقرار ۲۰۰۰ نیروی نظامی روسی برای نظارت بر آتش‌بس در منطقه، از جمله در دالان زنگه‌زور، شد تا ارتباط میان نخجوان و خاک اصلی آذربایجان برقرار بماند.»

تضعیف نقش روسیه و گسترش نفوذ غرب

امیر احمدیان تأکید کرد که با آغاز جنگ روسیه و اوکراین، بخش قابل توجهی از نیروهای روسی از منطقه خارج شدند و تعهدات مسکو تضعیف گردید. این وضعیت به آذربایجان اجازه داد تا کنترل بیشتری بر قره‌باغ اعمال کند و ارامنه را به پذیرش شرایطی اجباری وادارد. در همین حال، ترکیه با هماهنگی ایالات متحده، از این فرصت برای گسترش نفوذ خود در منطقه بهره‌برداری کرد. ارمنستان نیز به دلیل عدم حمایت کافی از سوی روسیه در جنگ، شاهد جنبش‌های ضدروسی بوده و روابط دو کشور تیره شده است.

جایگاه حقوقی «کریدور» و پیامدهای آن برای ایران

احمدیان در توضیح جایگاه حقوقی کریدورها اظهار داشت: «وقتی مسیری در داخل خاک یک کشور قرار دارد که ارتباط کشور ثالث را با کشوری دیگر برقرار می‌کند، تمامی قوانین و مقررات آن مسیر تحت حاکمیت همان کشور میزبان است؛ از کنترل امنیتی و مالیات گرفته تا بیمه و تردد. بنابراین، کریدور زنگه‌زور نیز از نظر حقوق بین‌الملل تابع قوانین ارمنستان است.»

وی تأکید کرد که برخلاف برخی نگرانی‌ها، ایجاد این کریدور به معنای قطع ارتباط ایران با ارمنستان نیست: «مرز ایران و ارمنستان همچنان برقرار خواهد بود. کریدور دیوار نیست. حتی اگر ترکیه و آذربایجان از طریق آن رفت‌وآمد کنند، مسیر شمال-جنوب ایران دست‌نخورده باقی می‌ماند. تنها در صورتی که نیروهای ناتو یا اسرائیل وارد این کریدور شوند، موضوع برای ایران حساس خواهد شد؛ همان‌طور که اسرائیل و ترکیه در جنگ ۲۰۲۰ از نظر نظامی به آذربایجان کمک کردند.»

این کارشناس اوراسیا افزود: «ایران که مرز مشترکی با هر دو کشور دارد، از یک گذرگاه مرزی محدود با ارمنستان برخوردار است. ایجاد کریدور زنگزور می‌تواند فرصت‌های اقتصادی جدیدی ایجاد کند، اما ایران تأکید دارد که دخالتی در امور داخلی ارمنستان نخواهد داشت. اگر ارمنستان اجازه تردد به آذربایجان بدهد، این مسئله می‌تواند به تجارت منطقه‌ای کمک کند، بدون اینکه مرزهای ایران را تحت تأثیر قرار دهد.»

چشم‌انداز صلح پایدار و نظارت ایران

در پایان، احمدیان بیان کرد که این توافق می‌تواند گامی به سوی صلح پایدار باشد، اما موفقیت آن به رعایت تعهدات و جلوگیری از دخالت خارجی بستگی دارد. محافل دیپلماتیک در تهران بر لزوم نظارت دقیق بر تحولات تأکید دارند تا امنیت مرزهای جنوبی ایران حفظ شود.