تحریم‌ها و سیاست‌های داخلی؛ موانع اصلی توسعه فناوری و رقابت‌پذیری صنعتی ایران

سقوط فناوری‌های پیشرفته در صنعت ایران

بررسی تحولات صنعتی اقتصاد ایران از سال 2000 تا 2022 نشان می‌دهد که با وجود افزایش نقش صنعت در اقتصاد، این صنعتی شدن شامل فناوری‌های متوسط و پیشرفته نبوده است. در واقع، اقتصاد کشور به سمت صنعتی شدن با فناوری‌های ساده‌تر و پایین‌تر از متوسط گرایش یافته است.

• سال‌های 2000 تا 2010: سهم ارزش افزوده محصولات صنعتی از کل تولید ناخالص داخلی از 9.1 درصد به 14.2 درصد افزایش یافت. در همین دوره، سهم ارزش افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته از کل ارزش افزوده بخش صنعت از حدود 41 درصد به 45 درصد رشد کرد.
• سال‌های 2010 تا 2022: روند صنعتی شدن متوقف شد و سهم فناوری‌های متوسط و بالا کاهش یافت. سهم صنایع با فناوری متوسط و بالاتر از کل ارزش افزوده صنعت از 45 درصد به حدود 38 درصد رسید.

این آمارها نشان می‌دهد که در سال 2022، وضعیت صنعتی کشور از نظر فناوری‌های پیشرفته حتی از سال 2000 نیز بدتر شده و فناوری‌های پیشرفته‌تر با فناوری‌های ساده‌تر جایگزین شده‌اند. سهم صنعت از کل اقتصاد نیز در رقم 14 درصد ثابت مانده که این وضعیت می‌تواند به کاهش رشد پایدار و بلندمدت اقتصاد در سال‌های آتی منجر شود.

مسیر نزولی رقابت‌پذیری صنعتی ایران

شاخص عملکرد رقابت صنعتی ایران، توانایی کشورها را برای حضور در بازارهای داخلی و بین‌المللی و فعالیت‌های با ارزش افزوده بالا و فناوری‌های برتر ارزیابی می‌کند. این شاخص با عددی بین صفر تا یک اندازه‌گیری می‌شود که هرچه به یک نزدیک‌تر باشد، قدرت رقابت صنعتی بیشتر است.

بر اساس یافته‌های مرکز پژوهش‌های مجلس، شاخص عملکرد رقابت صنعتی ایران در سال 2009 با شروع بحران مالی در غرب آسیا، از رتبه 73 در سال 2008 به رتبه 56 افزایش یافت. اما با آغاز تحریم‌های غرب، به ویژه آمریکا، بین سال‌های 2009 تا 2012 کاهش یافت. اگرچه پس از رفع تحریم‌ها بهبود موقتی حاصل شد، اما از سال 2018 روند شاخص رقابت‌پذیری صنعتی به طور معناداری نزولی شده است.

به طور کلی، رتبه ایران در شاخص رقابت‌پذیری صنعتی در سه دهه گذشته نزولی بوده که این امر ناشی از تحریم‌ها و سیاست‌های نامناسب داخلی است.

تحریم؛ مانع صنعتی شدن ایران

شاخص شدت صنعتی شدن، که بر اساس میانگین ساده سهم ارزش‌افزوده صنعتی در تولید ناخالص داخلی و سهم فعالیت‌های با فناوری متوسط و پیشرفته از ارزش‌افزوده صنعتی محاسبه می‌شود، تحولات صنعتی کشور را به وضوح نشان می‌دهد.

• سال‌های 1990 تا 2009: این شاخص روندی صعودی داشت که نشان‌دهنده سهم بالاتر صنعت و فناوری‌های پیشرفته از اقتصاد و ارزش افزوده صنعتی کشور بود.
• سال‌های 2009 تا 2022: شاخص شدت صنعتی شدن نزولی بوده و در سال 2022 به کمترین مقدار خود رسیده است. علت اصلی این روند نزولی، تحریم‌ها عنوان شده است.

بررسی صادرات صنعتی ایران نیز نشان می‌دهد که عمده صادرات کشور وابسته به منابع بوده و سهم صنایع با فناوری پیشرفته بسیار پایین است:

چرا سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پیشرفته صنعتی کاهش یافته است؟

سرمایه‌گذاری در کارگاه‌های صنعتی، که شاخصی از انتظارات سرمایه‌گذاران نسبت به آینده اقتصاد است، از سال 1386 روند نزولی به خود گرفته است. اگرچه بین سال‌های 1392 تا 1397 به دلیل رفع موقت تحریم‌ها کمی افزایش یافت، اما از سال 1398 به بعد کاهش شدیدی را تجربه کرده است.

عوامل اصلی این کاهش عبارتند از:

• نوسانات شدید اقتصادی
• مدیریت نامناسب
• تورم بالا
• نوسانات نرخ ارز
• رشد نقدینگی
• کسری بودجه
• مشکلات نظام بانکی
• تشدید تحریم‌ها

این شرایط، انگیزه سرمایه‌گذاری و نوآوری را کاهش داده و تمرکز صنایع را به جای توسعه و رقابت جهانی، بر حفظ وضعیت موجود و بقا معطوف کرده که در نهایت به رکود فعالیت‌های فناورانه در بخش صنعت منجر شده است.

علاوه بر این، بهره‌وری نیروی کار در بخش صنعت از سال 1386 متوقف و از سال 1389 به طور معناداری کاهش یافته است. با وجود افزایش سهم شاغلان دارای تحصیلات دانشگاهی، به دلیل افول روندهای فناورانه، بهره‌وری رشد نکرده است. همچنین، واردات ماشین‌آلات پیشرفته که برای انتقال و توسعه فناوری ضروری است، به دلیل تحریم‌ها و سیاست‌های دولت برای کاهش وابستگی (از 1398 تا قانون جهش تولید دانش‌بنیان 1401) کاهش یافته است.