رونمایی از سکوی ملی هوش مصنوعی: گامی بلند برای کاربردی‌سازی فناوری در ایران

چالش‌ها و فرصت‌های هوش مصنوعی در ایران

عمادالدین فاطمی‌زادگان، رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربردی‌سازی هوش مصنوعی، با اشاره به جایگاه ایران در حوزه هوش مصنوعی گفت: «ایران در رتبه‌بندی نظری و توسعه تئوری هوش مصنوعی در جایگاه ۱۱ تا ۱۳ جهانی قرار دارد، اما در زمینه کاربردی‌سازی این فناوری، رتبه ما بین ۶۵ تا ۸۰ است.» این شکاف نشان‌دهنده نیاز مبرم به توسعه کاربرد‌های هوش مصنوعی در بخش‌های دولتی، خصوصی، خدماتی و زیرساخت‌های انرژی است.

یکی از چالش‌های اصلی، کمبود زیرساخت‌های سخت‌افزاری و پردازشی قوی است. اگرچه زیرساخت‌های محلی در برخی بخش‌های دولتی وجود دارد، اما قدرت پردازشی آن‌ها برای اهداف بزرگتر کافی نیست. با این حال، با حمایت از سکو‌های ملی هوش مصنوعی، این زیرساخت‌ها در حال توسعه هستند.

مصوبه اردیبهشت ماه هیئت دولت برای تشکیل ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی، نقطه عطفی در این مسیر محسوب می‌شود. این ستاد با تقسیم کار میان دستگاه‌های مختلف، ۱۴ هدف کلیدی را دنبال می‌کند که شامل موارد زیر است:

• توسعه زیرساخت ابری با توان پردازش بالا.
• توسعه بازارگاه داده و اطلاعات برای حکمرانی یکپارچه.
• ایجاد نظام‌های حقوقی و قانونی مرتبط با هوش مصنوعی.
• توسعه سرمایه انسانی و جذب متخصصین.
• فرهنگ‌سازی و ترویج دانش هوش مصنوعی.
• توسعه مدل‌های زبانی بزرگ و کوچک (دستیاران هوش مصنوعی).
• ایجاد نظام‌های انگیزشی برای سرمایه‌گذاری.
• تجاری‌سازی محصولات هوش مصنوعی.
• بهره‌گیری از ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای حل مسائل کشور.
• توسعه همکاری‌های بین‌المللی و امنیت سایبری.

سکوی ملی هوش مصنوعی: گامی بلند در توسعه کاربردی

حسین اسدی، نماینده دانشگاه صنعتی شریف و عضو تیم سکوی ملی هوش مصنوعی، به تشریح رویکرد پلتفرمی این پروژه پرداخت. او اشاره کرد که کشور‌هایی مانند اروپا، هند و سنگاپور سال‌هاست که برنامه‌های ملی توسعه پلتفرم‌های هوشمند را آغاز کرده‌اند و چهار تا پنج سال از ایران جلوتر هستند.

توسعه سکوی ملی هوش مصنوعی در ایران از اواخر سال گذشته با همکاری دانشگاه شریف و حمایت معاونت علمی آغاز شده است. هدف اصلی این سکو، کاهش هزینه و زمان توسعه خدمات هوش مصنوعی است.

پیشرفت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری

اسدی اعلام کرد که فاز نخست توسعه سخت‌افزاری به پایان رسیده و تجهیزات نصب و راه‌اندازی شده‌اند. این تجهیزات، بیش از ۱۰ پتافلاپس قدرت پردازش را روی بستر شبکه ۴۰۰ گیگابیت بر ثانیه فراهم می‌کنند که بزرگترین توان محاسباتی سخت‌افزاری موجود در کشور است.

سکوی ملی هوش مصنوعی شامل چهار لایه اصلی است که به شرکت‌های دانش‌بنیان خدمات ارائه می‌دهد:

• لایه نخست: زیرساخت فیزیکی و دیتاسنتر تخصصی برای میزبانی تجهیزات هوش مصنوعی. این اولین تجربه ساخت چنین دیتاسنتری در کشور است.
• لایه دوم: زیرساخت نرم‌افزاری که بر بستر سخت‌افزار قرار می‌گیرد و مراحل اولیه راه‌اندازی آن انجام شده است.
• لایه سوم: هسته سکو که ابزار‌های تخصصی توسعه هوش مصنوعی را در خود جای می‌دهد.
• لایه چهارم: استودیوی تخصصی که خدمات را از طریق هسته به شرکت‌ها و عموم ارائه می‌کند.

توسعه این چهار لایه در هفت تا هشت ماه اخیر انجام شده و در حال حاضر خدمات به چند دانشگاه کشور ارائه می‌شود. از هفته آینده، خدمات به تعداد محدودی شرکت نیز آغاز خواهد شد و نسخه عمومی آزمایشی سکو طی دو تا سه ماه آینده رونمایی می‌شود.

مدل ارائه خدمات و همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان

سکوی ملی هوش مصنوعی سه لایه اصلی برای ارائه خدمات به شرکت‌ها و تیم‌های فناور تعریف کرده است:

1. API‌های هسته سکو: دسترسی مستقیم به ابزار‌های اصلی برای توسعه‌دهندگان تخصصی. این امکان به شرکت‌ها اجازه می‌دهد تا به جای استفاده از پلتفرم‌های خارجی، داده‌های خود را به صورت محلی ذخیره و اپلیکیشن‌های هوش مصنوعی را توسعه دهند.
2. استودیوی تخصصی: ترکیبی از ابزار‌های سکو و ابزار‌های ویژه هر حوزه (مانند مالیات یا سلامت) برای شرکت‌های استارت‌آپی فعال در آن حوزه.
3. دوره‌های آموزشی: راه‌اندازی دوره‌های ۲۰ تا ۴۰ ساعته با کمک معاونت علمی برای آموزش مفاهیم اولیه و نحوه استفاده از ابزار‌های سکو به دانشجویان و حتی دانش‌آموزان، با هدف توانمندسازی تیم‌های کوچک فناور.

اسدی تأکید کرد که هدف اصلی سکو، تسهیل‌گری برای شرکت‌های دانش‌بنیان حوزه هوش مصنوعی است. پس از شکل‌گیری هسته اولیه سکو در دانشگاه، معاونت علمی فراخوان همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان را منتشر کرد. از حدود ۴۰ شرکت اعلام آمادگی‌کننده، ۱۳ شرکت توانمند انتخاب شدند و قرارداد‌هایی با آن‌ها امضا شد:

• سه شرکت در توسعه استودیو تخصصی مشارکت دارند.
• شش شرکت مسئول توسعه ابزار‌های مورد نیاز سکو هستند.
• یک شرکت (به صورت کنسرسیوم) در توسعه کسب‌وکار سکو نقش دارد.

فعالیت سکو ابتدا در حوزه سلامت آغاز شد و اکنون به دو تا سه سگمنت دیگر از جمله حوزه برق نیز گسترش یافته است. علاوه بر استودیو‌های تخصصی، یک استودیوی عمومی نیز راه‌اندازی خواهد شد که هر فرد یا شرکتی می‌تواند برای توسعه هر نوع اپلیکیشن از آن استفاده کند.

اسدی با اشاره به ماهیت نوآورانه این پروژه گفت: «این یک فناوری است که نه تنها در ایران، بلکه بسیاری از کشور‌ها هنوز به آن وارد نشده‌اند و در این ابعاد سابقه‌ای ندارد. انتظار بهره‌برداری کامل زیر یک سال منطقی نیست.» او افزود که بخش عمده انرژی پروژه (۸۰ تا ۹۰ درصد) صرف تست، ارتقای سطح آمادگی فناوری (TRL) و اطمینان از امنیت می‌شود.

برنامه این است که ابتدا سرویس به تعداد محدودی دانشگاه و سپس به تعداد بیشتری دانشگاه و شرکت‌های محدود ارائه شود. با رسیدن جامعه هدف به حدود ۵۰ تا ۶۰ واحد حقوقی، سرویس‌دهی به گستره وسیع‌تری آغاز خواهد شد و نهایتاً مرحله دسترسی عمومی آزمایشی در سه ماه آینده محقق می‌شود.