نقش اصفهان در تاریخ داستان‌سرایی عاشقانه و ضرورت حفظ میراث ادبی

علی‌اصغر باباصفری، پژوهشگر ادبی، در نشستی با عنوان «نقش اصفهان در داستان‌سرایی عاشقانه» به بررسی سیر تحول داستان‌های عاشقانه در ادبیات فارسی و جایگاه اصفهان در این مسیر پرداخت. این نشست که در مرکز اصفهان‌شناسی و خانه ملل اصفهان برگزار شد، بر اهمیت حفظ میراث ادبی این شهر تأکید کرد.

پیشگامان داستان‌سرایی عاشقانه

باباصفری با اشاره به تاریخچه داستان‌سرایی عاشقانه در ادبیات فارسی، اظهار داشت که ابوریحان بیرونی در قرون چهارم و پنجم هجری قمری، از نخستین تدوین‌کنندگان داستان‌های عاشقانه فارسی بوده، هرچند اثر اصلی او به یادگار نمانده است. وی افزود:

• عنصری، شاعر دوره غزنوی، اولین کسی است که عشق را در قالب شعر آورد. داستان‌های عاشقانه او ریشه‌های یونانی و چینی دارند و از آثارش مانند «وامق و عذرا» ابیات معدودی باقی مانده است.
• فردوسی در «شاهنامه» با وجود ماهیت حماسی اثر، ۱۵ داستان عاشقانه را گنجانده است.
• شاعرانی چون رشیدی سمرقندی و عیوقی نیز پیش از نظامی گنجه‌ای به عاشقانه‌سرایی پرداخته‌اند.
• فخرالدین اسعد گرگانی که در اصفهان رشد یافت، منظومه عاشقانه «ویس و رامین» را سرود. این اثر به دلیل ماهیت «عشق ممنوعه» کمتر مورد توجه قرار گرفت.

اوج ادبیات غنایی با نظامی گنجه‌ای

به گفته این پژوهشگر، اوج داستان‌های عاشقانه در قرن ششم هجری قمری با نظامی گنجه‌ای رقم خورد. نظامی به عنوان یک شاعر بین‌المللی شناخته می‌شود که آثارش نه تنها در ایران بلکه در سراسر جهان ارزش والایی دارند. او با منظومه‌های «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون» و «هفت پیکر» ادبیات غنایی فارسی را به اوج رساند.

«هیچ شاعر ایرانی در درازنای تاریخ به اندازه نظامی مورد اقتباس قرار نگرفت. یک جریان نظیره‌گویی متأثر از او شکل می‌گیرد.»

باباصفری همچنین به اثر خود با عنوان «فرهنگ داستان‌های عاشقانه در ادبیات فارسی» (انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی - تهران) اشاره کرد که حاصل ۱۲ سال پژوهش و واکاوی بیش از ۴۰۰ اثر عاشقانه در نثر و نظم است.

نقش اصفهان در سبک‌های ادبی و عاشقانه‌سرایی

اصفهان نقش مهمی در شکل‌گیری و توسعه سبک‌های ادبی فارسی داشته است:

• سبک سلجوقی و شاخه اصفهانی: اصفهان اولین تأثیر خود را در این سبک گذاشت که با نقش جمال‌الدین و کمال‌اسماعیل در شعر فارسی، به ایجاد سبک عراقی (عراق عجم) منجر شد. سبک عراقی از قرن هفتم تا نهم هجری قمری رواج داشت.
• سبک وقوع: اصفهانی‌ها در سبک فرعی وقوع نیز نقش داشتند که به اشعار عاشقانه توجه ویژه‌ای دارد.
• سبک هندی: صائب تبریزی، که در اصفهان متولد شد و درگذشت، از شاعران مهم سبک هندی در اصفهان است.
• سبک دوره فترت و بازگشت ادبی: اساس سبک دوره فترت که پس از سبک هندی آمد، اصفهانی است و سبک بازگشت ادبی نیز با شاعران اصفهانی پیوند می‌خورد.

اوج شعرها و داستان‌های عاشقانه اصفهان به دوران صفویه بازمی‌گردد. در این دوره، به دلیل امنیت و ارتباط با هندوستان، طبع‌آزمایی و سنت ادبی گسترش یافت. باباصفری ۲۴ شاعر عاشقانه‌سرای اصفهان را شناسایی کرده که ۱۷ نفر از آن‌ها در دوران صفویه می‌زیستند. وی خاطرنشان کرد که ادبیات آینه هویت جامعه است و بازتاب‌دهنده اخلاقیات و وضعیت آن.

مطالبه‌گری برای حفظ میراث ادبی اصفهان

این پژوهشگر بر لزوم قدردانی و حفظ ادبیات ایران و به ویژه شهر اصفهان تأکید کرد. او از عدم توجه کافی به ادبیات و نمادهای ادبی اصفهان انتقاد کرد و پرسید: «چرا نام شاعران اصفهان بر تارک خیابان‌های شهر نیست؟»

باباصفری وضعیت آرامگاه کمال‌اسماعیل را تأسف‌بار خواند و خواستار توجه جدی‌تر به آن شد. وی یادآور شد که قبر پدر کمال‌اسماعیل تا دوره قاجار وجود داشت و سپس به دلیل توسعه شهری ناپدید شد. او از مردم خواست تا برای حفظ میراث ادبی اصفهان مطالبه‌گری کنند تا این گنجینه به نسل‌های آینده منتقل شود.

این نشست ادبی به یاد «رشحه اصفهانی»، از شاعران زن دوره قاجاریه، تقدیم شد.