چالش ۱۵ ساله بنادر ایران: سردرگمی در شناسایی «صاحب کالا» و پیامدهای آن

چالش‌های تعرفه THC و شناسایی صاحب کالا

در حال حاضر، تعرفه THC که شامل هزینه‌های بارگیری، حمل‌ونقل، تخلیه و انبارداری است، توسط شرکت‌های کشتیرانی دریافت می‌شود. با این حال، فعالان صنعت حمل‌ونقل دریایی پیشنهاد کرده‌اند که این هزینه مستقیماً توسط سازمان بنادر و دریانوردی از صاحب کالا اخذ شود. این تغییر رویه می‌تواند فرآیندهای بروکراتیک را تسهیل کرده و وصول سهم ۵ درصدی سازمان تامین اجتماعی را نیز ساده‌تر کند.

پیش‌شرط اصلی برای اجرای این رویه جدید، شناسایی دقیق صاحب کالا است. با وجود تعاریف مشخص در قوانین تجارت، گمرک و مقررات بین‌المللی، برداشت‌های متفاوتی از این مفهوم در عمل وجود دارد. این در حالی است که سازمان بنادر و دریانوردی، با وجود ادعای دشواری در شناسایی صاحب واقعی بار، سایر صورت‌حساب‌ها نظیر انبارداری و بیمه محلی را به نام همان صاحب کالایی که شرکت کشتیرانی معرفی کرده، صادر می‌کند. این تناقض نشان می‌دهد که مانعی جدی برای شناسایی صاحب واقعی کالا وجود ندارد.

سامانه «بار فرابران» و شفافیت

وزارت راه و شهرسازی اخیراً سامانه‌ای به نام «بار فرابران» راه‌اندازی کرده است. این سامانه به شرکت‌های واسط حمل‌ونقل امکان می‌دهد تا بارنامه‌ها را به صورت آنلاین ثبت، پیگیری و مدیریت کنند. در این سامانه، سفارش‌دهنده کالا به وضوح مشخص بوده و امکان رهگیری و شناسایی کامل آن فراهم است. این اقدام می‌تواند به شفاف‌سازی و نظم‌بخشی فعالیت‌های این حوزه کمک شایانی کند.

تعریف «صاحب کالا» از دیدگاه قوانین

تعریف «صاحب کالا» در قوانین مختلف به شرح زیر است:

• قانون تجارت: صاحب کالا کسی است که دارای سند خرید کالا باشد و نوع صدور بارنامه تاثیری در این موضوع ندارد. بنابراین، حمل‌کننده کالا (بارفرابر) نمی‌تواند صاحب کالا باشد.
• قوانین گمرکی: صاحب کالا کسی است که نسخه‌های اصلی اسناد خرید و حمل به نام او صادر شده باشد (و در مورد کالای خریداری شده با تعهد سامانه بانکی، اسناد توسط بانک مهر شده باشد) و ترخیصیه نیز به نام او باشد یا اسناد به نام وی ظهرنویسی و صحت امضا توسط مقام صلاحیت‌دار گواهی شده باشد.
• مقررات بین‌المللی و سامانه‌های الکترونیک: صاحب کالا کسی است که نامش در بارنامه ذکر شده و در سامانه‌های الکترونیک سازمان بنادر و سامانه‌های تبعی (مانند گمرک ایران، سازمان مبارزه با قاچاق کالا و ارز، سازمان توسعه و تجارت و وزارت صمت) کاملاً قابل شناسایی است.

با این حال، سازمان بنادر و دریانوردی به دلیل سهولت در ایفای مسئولیت خود، صرفاً متصدی حمل را به عنوان صاحب کالا می‌شناسد که این رویه با تعاریف قانونی و بین‌المللی در تضاد است.

درس‌هایی از حوادث و تجارب بین‌المللی

تجربه موفق بنادر پیشرفته منطقه مانند امارات متحده عربی که با اجرای مدل‌های شفاف و دریافت مستقیم هزینه از صاحب کالا، ایمنی و کارایی خود را ارتقا داده‌اند، نشان می‌دهد که اصلاح رویه‌های غیرشفاف در ایران می‌تواند به تقویت بنادر و افزایش انگیزه فعالان کشتیرانی منجر شود. یکپارچگی اجرایی و هماهنگی بین‌نهادی برای توسعه بنادر ایران حیاتی است و به شکوفایی اقتصاد دریامحور کمک می‌کند.

ارتباط بین شناسایی فوری صاحب بار و حوادث بندری نیز بسیار جدی است. سارا فلاحی، نماینده مجلس شورای اسلامی، پس از حادثه انفجار در بندر شهید رجایی، بر اهمیت شناسایی صاحب بار و خلأهای موجود در نگهداری بار در بنادر تاکید کرده بود. وی اظهار داشت که کالاها بدون شناسایی نباید وارد محوطه تجاری شوند و نیاز است تا از ورود کالاهای خطرناک به بنادر تجاری جلوگیری شود. همچنین، کنترل ورودی و خروجی کالا از طریق دستگاه‌های ایکس‌ری ضروری است.

حادثه انفجار در بندر شهید رجایی، که یکی از عوامل آن اظهار نادرست کالا بود، نمونه‌ای هشداردهنده از پیامدهای پرهزینه مشکلات فرآیندی و ناهماهنگی بین دستگاه‌های مسئول است. این مسائل مدیریتی، به ویژه در مورد محموله‌های خطرناک، می‌تواند به بحران‌های جدی برای ایمنی، امنیت و اعتبار بنادر کشور منجر شود.