راه‌اندازی تالار دوم بازار ارز تجاری: گامی برای تسهیل صادرات خرد

هدف اصلی: تسهیل بازگشت ارز و کمک به صنایع آسیب‌پذیر

راه‌اندازی تالار دوم بازار ارز تجاری، پاسخی به درخواست‌های بخش خصوصی، به‌ویژه اتاق بازرگانی ایران، است. کیوان کاشفی، رئیس کمیته ارزی اتاق ایران، پیش‌تر بر فواید این بازار از جمله تسریع تخصیص ارز و حذف صف‌های طولانی تاکید کرده بود. این پلتفرم با همکاری وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت کشاورزی و تایید بانک مرکزی توسط مرکز مبادله ارز و طلا طراحی شده است.

در شرایط کنونی اقتصاد ایران، صنایع تولیدی و صادراتی به دلیل نرخ‌گذاری دستوری ارز و ناترازی‌های موجود، آسیب‌پذیر شده‌اند. با وجود حداقل پنج نرخ ارز متفاوت در اقتصاد ایران، بانک مرکزی قصد دارد با ایجاد تالار دوم، بخشی از محدودیت‌های اعمال‌شده بر صادرکنندگان را کاهش دهد. انتظار می‌رود صادرکنندگان خرد و متوسط بتوانند ارز حاصل از صادرات خود را با نرخ توافقی، که احتمالا به نرخ بازار آزاد نزدیک‌تر است، به واردکنندگان مورد تایید وزارت صمت بفروشند. این اقدام می‌تواند به کاهش آسیب‌پذیری صنایع تولیدی کمک کند.

ملاحظات و نگرانی‌ها

با وجود اهداف مثبت، منتقدان نگرانند که انتخاب دستوری صادرکنندگان و واردکنندگان برای فعالیت در تالار دوم، به اقدامات سلیقه‌ای یا اعطای رانت منجر شود. همچنین، مهم‌ترین نگرانی فعالان و متخصصان اقتصادی، اضافه شدن یک نرخ جدید به نظام چندنرخی معاملات ارزی است که می‌تواند پیچیدگی‌های بازار ارز را افزایش دهد. با این حال، فعالان اقتصادی معتقدند این بازار می‌تواند به حذف کارت‌های بازرگانی یک‌بار مصرف نیز کمک کند.

تعاریف گروه‌های متقاضی در بخشنامه بانک مرکزی

بر اساس بخشنامه بانک مرکزی، متقاضیان فروش و خرید ارز در بازار تجاری به دو گروه تقسیم می‌شوند:

متقاضیان فروش ارز:

• گروه اول: بانک مرکزی و سایر متقاضیان فروش غیر از گروه دوم که به تشخیص بانک مرکزی واجد صلاحیت فروش ارز هستند.
• گروه دوم: بانک مرکزی، صادرکنندگان خرد (موضوع جزء ۲ بند الف ماده ۱۱ قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت)، سرمایه‌گذاران خارجی و سایر صادرکنندگان و اشخاصی که به تشخیص بانک مرکزی واجد صلاحیت فروش ارز هستند.

متقاضیان خرید ارز:

• گروه اول: بانک مرکزی، واردکنندگان و سایر اشخاصی که طبق مقررات ارزی بانک مرکزی واجد صلاحیت خرید ارز بوده و دارای تخصیص معتبر از محل تامین ارز مرکز مبادله ارز و طلا گروه اول هستند.
• گروه دوم: بانک مرکزی و واردکنندگانی که با تایید وزارت صنعت، معدن و تجارت واجد صلاحیت خرید ارز بوده و دارای تخصیص معتبر از محل تامین ارز مرکز مبادله ارز و طلای گروه دوم هستند.

سازوکار معاملات: مستقیم و غیرمستقیم

معاملات در تالار دوم به دو صورت مستقیم و غیرمستقیم انجام خواهد شد:

معاملات ارزی مستقیم (بین خریدار و فروشنده گروه دوم):

1. ثبت مجوزها: فروشنده و خریدار باید مجوزهای مربوط به فروش و خرید ارز را در سامانه ثبت کنند.
2. مسدودسازی مبلغ: خریدار باید مبلغ کل معامله (شامل قیمت ارز، اضافه ارزش و کارمزد) را در کیف پول ریالی خود در سامانه داشته باشد که پس از ثبت سفارش مسدود می‌شود.
3. ثبت و تایید سفارش: خریدار سفارش خرید خود را با شماره مجوز فروشنده ثبت می‌کند و فروشنده پس از مشاهده جزئیات، آن را تایید می‌کند.
4. نهایی شدن معامله و تحویل ارز: پس از تایید، معامله نهایی شده و فروشنده ارز را به خریدار تحویل داده و در سامانه ثبت می‌کند.
5. واریز وجه و صدور مجوز: با تایید دریافت ارز توسط خریدار، مبلغ مسدودشده به حساب فروشنده واریز و مجوز ترخیص کالا برای خریدار صادر می‌شود.

نکته مهم: در هر مرحله قبل از تایید نهایی دریافت ارز، امکان لغو معامله با توافق طرفین وجود دارد و تمامی مسئولیت و ریسک‌ها بر عهده خریدار و فروشنده است.

معاملات ارزی غیرمستقیم (با واسطه موسسات اعتباری):

• نقش موسسات اعتباری: بانک‌ها و سایر موسسات اعتباری به نمایندگی از خریداران و فروشندگان در سامانه مرکز مبادله شرکت می‌کنند.
• مسئولیت موسسات: موسسات اعتباری مسئول اصلی ثبت سفارش، تسویه ریالی و ارزی و اطمینان از صحت اطلاعات هستند و تمامی ریسک‌ها و مسئولیت‌ها بر عهده آن‌هاست.
• فرآیند تسویه: موسسه اعتباری فروشنده سفارش فروش ثبت می‌کند و موسسه اعتباری خریدار مبلغ ریالی معامله را مسدود می‌کند. سامانه به صورت خودکار سفارش‌ها را تطابق داده و مبلغ ریالی منتقل می‌شود.
• پایاپای و واریز ارز: اتاق پایاپای تعهدات ارزی موسسات را محاسبه کرده و نتیجه را برای تسویه اعلام می‌کند. موسسه اعتباری بدهکار باید ارز را طی ۱۰ روز کاری به حساب موسسه اعتباری بستانکار واریز کند.
• تایید و انتقال حواله: خریدار نهایی موظف است ظرف ۲۴ ساعت دریافت حواله ارزی را تایید کند و موسسه اعتباری خریدار نیز باید حداکثر ظرف ۱۰ روز کاری حواله را به حساب خریدار نهایی منتقل کند.