زنگ خطر صندوق‌های اهرمی در بورس تهران: سهم ۴۰ درصدی و ریسک‌های پنهان

ایران؛ دوست اهرم

بازار سرمایه ایران، برخلاف بازارهای توسعه‌یافته، با نوسانات بسیار بالا و شتاب فزاینده تورم مواجه است. این شرایط، سرمایه‌گذاران را به سمت کسب بازدهی‌های بالاتر و سودهای فراتورمی سوق داده است. در سال‌های اخیر، بازدهی بورس اغلب کمتر از تورم مورد انتظار بوده و تنها صندوق‌های اهرمی در مقاطعی خاص توانسته‌اند عملکردی بهتر از تورم داشته باشند.

علاوه بر این، کمبود ابزارهای متنوع سرمایه‌گذاری در بازار ایران، معامله‌گران را به سمت صندوق‌های اهرمی سوق داده است. عمق کم بازار مشتقه، از جمله دلایل اصلی عدم تنوع ابزارهاست. با وجود اینکه صندوق‌های اهرمی دارای قراردادهای اختیار معامله هستند، تنها یک صندوق از ۹ صندوق اهرمی فعال در بازار، قراردادهای اختیار معامله فعال دارد. حتی ارزش کل معاملات اختیار معامله و آتی سهام نیز درصد کمی از کل معاملات بازار را تشکیل می‌دهد.

نظارت‌های ناکافی و محدودیت‌های کم بر صندوق‌های اهرمی، به رشد بی‌برنامه و شتابان این صندوق‌ها منجر شده است. این در حالی است که در کشورهای توسعه‌یافته، قوانین مالیاتی و مقررات سخت‌گیرانه، مانع از رشد بی‌رویه یک ابزار خاص مانند صندوق‌های اهرمی می‌شود. همچنین، عدم آموزش و فرهنگ‌سازی مناسب در زمینه سرمایه‌گذاری اهرمی، باعث شده است که برخی از سرمایه‌گذاران عادی، بدون دانش کافی، با صندوق‌های اهرمی مانند صندوق‌های سهامی عادی رفتار کنند. این در حالی است که صندوق‌های اهرمی به دلیل استفاده از واحدهای عادی برای ایجاد اهرم، هزینه‌های بالایی دارند و نگهداری بلندمدت آن‌ها می‌تواند دردسرساز باشد.

زنگ خطر برای بورس تهران

سهم بالای صندوق‌های اهرمی در بازار ایران، به معنای ارتباط قوی‌تر بین نوسانات این صندوق‌ها و کل بازار است. افت شدید ارزش صندوق‌های بزرگ اهرمی می‌تواند به فشار فروش گسترده در کل بازار منجر شود. در دوران پس از تحولات اخیر، شاهد بودیم که صندوق‌های اهرمی برای روان‌سازی معاملات و کاهش حباب‌های خود، مجبور به کوچک‌کردن واحدهای اهرمی و اندازه صندوق شدند. از آنجایی که این صندوق‌ها سهم بزرگی از کل بازار سهام را در مقایسه با کشورهای دیگر دارند، فشار مضاعف فروش را در تابلوی معاملات به نمایش گذاشتند.

این وضعیت باعث شد که برخی از فعالان بازار با صف فروش صندوق‌های اهرمی مواجه شوند. اگر سیاستگذاران بازار سرمایه با برنامه‌ریزی صحیح، در مسیر متناسب‌سازی صندوق‌های اهرمی قرار نگیرند، نقدشوندگی این صندوق‌ها به خطر خواهد افتاد. این اتفاق می‌تواند منجر به از دست رفتن اعتماد به ابزارهای جدید در بازار سهام شود، مشابه تحولاتی که پیش‌تر در بازار مشتقه با تصمیمات ناگهانی شاهد بودیم و جلوی تعمیق بیشتر بازار گرفته شد. سیاستگذاران در سال‌های اخیر، در حالی مجوز صندوق‌های اهرمی را یکی پس از دیگری صادر کرده‌اند که ارزش دلاری بازار سهام روزبه‌روز در حال کاهش بوده و قدرت کنترل بازار به دست چند صندوق خاص افتاده است.

راهکار چیست؟

سهم ۴۰ درصدی صندوق‌های اهرمی از کل ارزش صندوق‌های سرمایه‌گذاری در ایران، از یک سو نشان‌دهنده بلوغ نسبی بازار در پذیرش ابزارهای نوین مالی است و از سوی دیگر، هشداری جدی درباره ریسک‌های سیستماتیک بالقوه به شمار می‌رود. تجربه جهانی نشان می‌دهد که مدیریت دقیق اهرم، توسعه ابزارهای متنوع پوشش ریسک، و آموزش سرمایه‌گذاران می‌تواند مانع از تبدیل این فرصت به تهدید شود.

در نهایت، راهکار اصلی برای عبور از این شرایط، علاوه بر تغییر رویکرد سیاستگذاران، کنترل تورم و هموارسازی دست‌اندازهای اقتصادی در سطح کلان است. این اقدامات می‌تواند به مدیریت نوسانات غیراستاندارد در بازار سهام ایران کمک کند تا بهره‌بردن از ابزارهای جدید نیز در شرایطی منطقی و پایدار صورت پذیرد.