بحران آب در ایران: از خودکفایی کشاورزی تا نادیده گرفتن حق‌آبه تالاب‌ها

بحران آب: محصولی از چیدمان غلط توسعه

محمد درویش، رئیس کمیته محیط‌زیست در کرسی سلامت اجتماعی یونسکو و فعال محیط‌زیست، یکی از دلایل اصلی بحران آب در ایران را انتخاب چیدمانی غلط برای توسعه می‌داند. او معتقد است که این چیدمان، مبتنی بر اقتصاد آب‌محور است که به جای کاهش وابستگی به نفت، کشور را به سمت کشاورزی، صنایع آب‌بر، برق و انرژی‌بر سوق داده است؛ صنایعی که همگی مصرف آب بالایی دارند.

درویش وضعیت کنونی سرزمین ایران را به «زخم ناترازی آبی» تشبیه می‌کند که در حال خونریزی است. او افزایش تولید و صادرات کشاورزی را به «اهدای خون از تنی زخمی» تعبیر کرده و می‌گوید: «افزایش تولید کشاورزی و صادرات محصولات کشاورزی، مانند صادرات آب به صورت مجازی است.»

وی تاکید می‌کند که به ظرفیت‌های جایگزین و غیرآب‌محور ایران، از جمله:

• انرژی‌های تجدیدپذیر
• حمایت از استارتاپ‌ها
• صنایع سبز
• توریسم سلامت
• گردشگری تاریخی و فرهنگی

بی‌توجهی شده است. او این پتانسیل‌ها را راهکاری برای گذر از بحران کم‌آبی دانسته و بر ترویج شیوه‌هایی که وابستگی معیشتی به آب و خاک را کاهش دهند، تاکید دارد.

چرا حق‌آبه تالاب‌ها محقق نمی‌شود؟

درویش در ادامه به چرایی عدم تحقق حق‌آبه تالاب‌ها می‌پردازد و اظهار می‌کند که با وجود قوانین، اولویت زیست‌محیطی برای تخصیص حق‌آبه تالاب‌ها نادیده گرفته می‌شود. این در حالی است که طبق قانون برنامه پنج‌ساله پنجم توسعه، اولویت بعد از تأمین آب شرب، تأمین آب برای محیط زیست است.

او دریاچه ارومیه را نمونه‌ای بارز از این نادیده‌انگاری می‌داند. برای احیای این دریاچه بیش از ۱.۵ میلیارد دلار هزینه شد و قرار بود حق‌آبه‌ای به ارزش ۳.۴ میلیارد مترمکعب تأمین شود، اما وزارت نیرو از اجرای این طرح و تخصیص حق‌آبه خودداری کرد. این خودداری در حوزه‌های آبخیز دیگری مانند زاینده‌رود، کرخه، جازموریان، آلماگل، آجی‌گل، کارون و دز نیز مشاهده شده است.

درویش دلیل این خودداری را در ساختار مالی وزارت نیرو می‌داند:

«طبق تعاریف، وزارت نیرو مخارج خود را از طریق فروش آب به دست می‌آورد، چرا که مسئول تامین مخارج این دستگاه خودش است و از سوی دیگر برای تامین مخارج خود تنها آب در دسترس دارد. بر همین اساس در صورتی که وزارت نیرو آب را به محیط زیست اختصاص دهد، دیگر امکان تامین مخارج خود را نخواهد داشت.»

آب خاکستری تهران: ظرفیتی مغفول

این فعال محیط‌زیست به لزوم بازچرخانی آب و استفاده از آب خاکستری برای مصارف دیگر اشاره می‌کند. او می‌گوید در شرایطی که آب خاکستری می‌تواند با بازچرخانی برای آبیاری فضای سبز، مصارف بهداشتی، کارواش و ساخت‌وساز استفاده شود، بخش قابل توجهی از آن وارد شبکه فاضلاب می‌شود.

به گفته وی، اگر از این ظرفیت استفاده می‌شد، تهران با شرایط آبی کنونی مواجه نمی‌شد. اما در حال حاضر به جای سرمایه‌گذاری بر مدیریت مصرف، آب به کشاورزان جنوب تهران و ورامین فروخته می‌شود. به نظر می‌رسد وزارتخانه مجبور است برای تامین مخارج و هزینه‌ها، به جای مدیریت مصرف، به «آب‌فروشی» روی آورد.

نقش کلیدی سازمان حفاظت محیط زیست

درویش در پایان، نقش سازمان حفاظت محیط زیست را در مدیریت بحران آب، کلیدی و حیاتی می‌داند. او این سازمان را مهم‌ترین سازمان راهبردی و نظارتی کشور می‌خواند که باید به رئیس‌جمهور در این رابطه هشدار دهد.

وی تاکید می‌کند: «اگرچه دستگاه حفاظت محیط زیست دستگاه اجرایی نیست، اما حافظ قانون اساسی در حوزه محیط زیست است و این دستگاه است که می‌تواند از طریق هشدار، تذکر و مطرح کردن تخلفات در فضای رسانه‌ای، این زنجیره را قطع کند.»