زنگ خطر خشکی رودخانه قره‌آغاج فارس: شریان حیاتی در آستانه نابودی

بحران آب در قره‌آغاج: علل و پیامدها

رودخانه قره‌آغاج که از ارتفاعات دشمن زیاری و بن رود زنگنه سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از شهرستان‌های شیراز، کوار، جهرم و قیروکازین به خلیج فارس می‌ریزد، همواره منبع اصلی تأمین آب شرب و کشاورزی برای شهرهای جنوبی استان فارس بوده است. سدهای مهمی چون سلمان فارسی و شهید سلیمانی کوار (در حال ساخت) و همچنین شش بند تنظیمی بر روی این رودخانه احداث شده‌اند که آب شرب شهرهایی نظیر جهرم، قیر و کارزین، خنج، گراش، اوز و لار را تأمین می‌کنند. علاوه بر این، بیش از ۱۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی در قیر و کارزین و خنج نیز از این سدها بهره‌مند می‌شوند.

در سال‌های اخیر، این رودخانه با چالش‌های متعددی روبرو شده است:

• برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی: افزایش چاه‌های غیرمجاز و پمپ‌های آب در مسیر رودخانه، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است.
• عدم رعایت الگوی کشت: کشاورزان در حوضه آبخیز رودخانه، الگوی کشت مناسب را رعایت نمی‌کنند که منجر به مصرف بی‌رویه آب می‌شود.
• خشکسالی‌های مداوم و تغییر اقلیم: کاهش بارندگی‌ها و تغییرات اقلیمی، دبی رودخانه را به شدت کاهش داده است. در سال‌های ترسالی، دبی رودخانه تا ۱۵-۱۶ متر مکعب بر ثانیه می‌رسید، اما در دوره‌های خشکسالی به ۱-۲ متر مکعب بر ثانیه کاهش یافته است.

این عوامل دست به دست هم داده‌اند تا زنگ خطر خشکی قره‌آغاج به صدا درآید. سه سال پیش نیز تعداد زیادی ماهی در آبگیرهای این رودخانه به دلیل کم‌آبی در وضعیت بحرانی قرار گرفتند که با کمک مأموران و همیاران محیط زیست نجات یافتند.

تأثیر بر کشاورزی و معیشت

کشاورزان حاشیه رودخانه قره‌آغاج به شدت تحت تأثیر این بحران قرار گرفته‌اند. ایرج حسینی، یکی از کشاورزان روستای زنگنه، می‌گوید: «کشاورزی ما سال به سال کاهش می‌یابد و حتی اجازه کشت محصولات آب‌بر به ما داده نمی‌شود، با اینکه در کنار رودخانه هستیم. کشت‌هایی هم که معرفی می‌شوند، سود چندانی برای ما ندارند.»

در گذشته، این رودخانه دبی پایه مناسبی داشت و کشاورزی منطقه از رونق بالایی برخوردار بود، به طوری که محصولات متنوعی از میوه‌های سردسیری تا خرما و رطب در طول مسیر برداشت می‌شد. اما اکنون، بخش‌های زیادی از رودخانه در فصول گرم سال خشک می‌شوند.

راهکارهای مقابله با بحران

کارشناسان و مسئولان بر ضرورت برنامه‌ریزی جامع برای مدیریت منابع آب تأکید دارند. مهدی حاتمی، مدیر مهندسی رودخانه و سواحل شرکت آب منطقه‌ای فارس، اظهار داشت: «کاهش آبدهی این رودخانه تابع شرایط اقلیمی و وضعیت بارش‌هاست. برداشت فنی و اصولی از رودخانه ضروری است تا به سیستم آسیب وارد نشود.»

محمدرضا احمدی، مدیر امور منابع آب شیراز، نیز بر اهمیت آگاهی‌سازی عمومی تأکید کرد. وی با اشاره به اینکه قره‌آغاج پنجمین رودخانه طویل ایران است و از زمان مادها در رونق کشاورزی و گسترش شهرها نقش داشته، افزود: «برداشت غیرمجاز مصالح از بستر رودخانه‌ها، علاوه بر اینکه اقدامی مجرمانه است، می‌تواند زمینه‌ساز حوادث ناگواری مانند سیلاب، آلودگی آب، کاهش ظرفیت آبدهی و آسیب به اکوسیستم شود.»

راهکارهای پیشنهادی برای نجات قره‌آغاج شامل موارد زیر است:

• بهره‌برداری بهینه از منابع آب سدها و بندهای تنظیمی.
• استفاده از الگوی کشت مناسب و کم‌آب‌بر.
• برخورد قاطع با تخلفات و تصرفات بستر و حریم رودخانه.
• جلوگیری از حفر چاه‌های غیرمجاز.
• افزایش آگاهی ساکنان بومی نسبت به عوارض تعرض به حریم و بستر رودخانه‌ها.

ویژگی‌های رودخانه قره‌آغاج

رودخانه قره‌آغاج از به هم پیوستن چشمه‌های کان زرد، چهل چشمه کوهمره و سرخرک در خان زنیان تشکیل می‌شود. این رودخانه دائمی است و عرض آن در نواحی کوهستانی به ۲۰ متر و در جلگه به ۴۰۰ متر می‌رسد. متوسط آب سالیانه آن ۱۸ متر مکعب در ثانیه در ایستگاه تنگ کارزین است، با حداقل دبی ۳.۵ متر مکعب بر ثانیه و حداکثر ۴۳ متر مکعب بر ثانیه.