شکاف عمیق میان گفتار رسمی و دغدغه‌های جامعه مدنی در ایران

تفاوت رویکرد: دولت در برابر جامعه مدنی

بررسی دقیق ادبیات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور در ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که محتوای تولیدی فعالان جامعه مدنی و کارشناسان مستقل غیردولتی به مراتب غنی‌تر و پربارتر از اظهارات مقامات رسمی است. در حالی که مقامات دولتی، به جز مسعود پزشکیان که در لحن و ادبیات متفاوت است، همچنان به سبک سنتی و تکراری خود ادامه می‌دهند، جامعه مدنی رویکردی پویا و مسئولانه در پیش گرفته است.

گفتار مقامات رسمی: تکرار و انفعال

• وعده‌های بی‌مستند: اظهارات مقامات رسمی غالباً شامل وعده‌هایی برای آینده است که فاقد پشتوانه و سندیت هستند.
• توجیه بحران‌ها: به جای ارائه راه‌حل، شاهد توجیه بحران‌های سنگین و ابراز قدرت بی‌محتوا هستیم.
• توهم دانایی و خودستایی: تفکرات تکراری، تملق و بی‌ارادگی در گفتار آنها مشهود است.
• عدم ارائه ایده جدید: هیچ ایده، طرح یا برنامه تازه‌ای در سخنانشان یافت نمی‌شود.
• انفعال در برابر بحران: هرچه اوضاع پرخطرتر می‌شود، آنها بی‌عمل‌تر و منفعل‌تر به نظر می‌رسند و نگرانی کمتری از خود نشان می‌دهند.

این رویکرد، نه شور و امیدی می‌آفریند و نه قدرت اقناعی دارد. گویی ترانه «همه‌چی آرومه...» به سرود آنها تبدیل شده است.

محتوای جامعه مدنی: دغدغه و نوآوری

در مقابل، محتواهای تولیدی از سوی طیف وسیعی از فعالان مدنی، سیاسی و کارشناسان مستقل غیردولتی، جهانی دیگر را به نمایش می‌گذارد. این گروه پرجمعیت، بدون تحمیل هزینه به نهادهای دولتی، مسئولانه و مستمراً مطالب قابل اعتنایی در شرح مسائل کشور تولید کرده و راه‌های مقابله با بحران‌ها را از نگاه خود بیان می‌کنند.

«بخش غیردولتی فکری-سیاسی جامعه ایران نسبت به بخش دولتی و دیگر دستگاه‌ها بسیار پردغدغه‌تر و نگران‌تر است و از اندیشه و ایده‌ها و تفکرات نوتر، ابتکاری‌تر، غنی‌تر، سیال‌تر و ارزشمندتری برخوردار است.»

نظام اداری: سنگواره‌ای در برابر تحول

نظام اداری کشور همچون سنگواره‌ای کهن، نه قدرت تحرک و تفکر دارد و نه تمایلی به مشارکت فکری با جامعه مدنی و صاحب‌نظران مستقل نشان می‌دهد. اغلب مدیران ارشد، بیش از آنکه به وظایف خود در برابر ملت بیندیشند، به حفظ جایگاه خود در ساختار قدرت فکر می‌کنند. بی‌عملی و سکوت، راهی مطمئن برای مصون ماندن از انتقاد به نظر می‌رسد.

سطح کیفی مدیران ارشد به گونه‌ای شده است که اغلب آنها نمی‌توانند افراد توانمندتر از خود را تحمل کنند و جمع خود را با افراد کوتاه‌تر از خود شکل می‌دهند.

قلعه تصمیم‌گیری اداری

نظام تصمیم‌گیری اداری در قلعه‌ای محصور است که با ادعاها، توهمات، حقوق و مزایای فراوان، امتیازات مشروع و نامشروع، تفکرات تکراری شکست‌خورده و تملق و بی‌ارادگی ساخته شده است. ساکنان این قلعه در چنین فضایی می‌توانند زندگی ممتازه خود را سامان دهند.

با تکرار تجربه‌های بی‌حاصل و اصرار بر حفظ وضعیت سنگواره‌ای، انحصارطلبی و بی‌اعتنایی به جامعه مدنی، نظام سیاسی-اداری کشور توانی برای عبور از بحران‌ها و ناترازی‌های بزرگ موجود نخواهد یافت.

مسعود پزشکیان و چالش اتحاد

بحران‌ها هرچه بزرگ‌تر باشند، مقابله با آنها سخت‌تر و نیازمند تصمیمات و اتحادهای بزرگ‌تر است. مهم‌ترین مصداق این اتحاد، همبستگی ملت و دولت است. مردم همواره اهل اتحاد بوده‌اند، اما ساختار سیاسی-اداری کشور با انحصارطلبی، گزینش‌های عجیب و تبلیغات فرقه‌ای، علاقه‌ای به این اتفاق نشان نمی‌دهد.

مسعود پزشکیان، به عنوان یکی از مهم‌ترین افرادی که می‌تواند امکان حرکت به سمت مردم و کاهش فاصله‌ها را فراهم کند، باید موانع اتحاد را برطرف کرده و به علاج سنگواره‌های دولت خود و سایر دستگاه‌ها بپردازد. در غیر این صورت، باید از سرانجام خود، دولتش و کشورش بیمناک باشد. این بیمناکی از مدت‌ها پیش جامعه مدنی و فعالان سیاسی را فراگرفته است.

«شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین حائل»