چالش‌های رسانه در ایران: از مرجعیت خبری تا تهدید «باج‌نیوزها»

روز خبرنگار امسال فرصتی بی‌سابقه برای طرح صریح و گسترده مسائل، چالش‌ها و موانع پیش روی جامعه رسانه در ایران فراهم آورد. در این روز، نه تنها صفحات مطبوعات و شبکه‌های اجتماعی به روایت خبرنگاران از مشکلات صنفی اختصاص یافت، بلکه مدیران و نمایندگان رسانه‌ها نیز در دیدارهای خود با روسای سه قوه و دیگر مقامات ارشد، به بیان آسیب‌ها و موانع موجود در مسیر اطلاع‌رسانی آزاد و پویا پرداختند.

پرسش‌های اساسی در کانون توجه

اهمیت این نشست‌ها در طرح پرسش‌های بنیادینی بود که در برابر مراجع تصمیم‌گیر و سیاست‌گذار قرار گرفت. این پرسش‌ها شامل موارد زیر است:

• چه موانع ساختاری، مدیریتی و محیطی، شفافیت و جریان سالم اطلاع‌رسانی را محدود کرده است؟
• چه عوامل پنهان و آشکاری به عنوان نیروی موازی و تضعیف‌کننده جریان رسمی رسانه‌ای عمل می‌کنند؟
• چرا مرجعیت خبری و اطلاع‌رسانی به خارج از مرزها منتقل شده است؟
• اعتبار و منزلت رسانه‌ها و اصحاب قلم توسط چه جریان‌هایی به چالش کشیده شده است؟
• قصورها و تقصیرها در آشفتگی فضای خبری کشور متوجه کدام بخش از ساختارها و مسئولان است؟
• چه راهبردی برای مقابله با پدیده شبه‌رسانه‌ها و بازیگران غیررسمی خبر باید اتخاذ شود؟

نقش ناکام رسانه در بحران‌های اجتماعی

از مجموع روایت خبرنگاران و گفت‌وگوی نمایندگان رسانه‌ها با مسئولان، به روشنی می‌توان دریافت که در یکی از مقاطع سخت و پرمسئله اجتماعی و سیاسی ایران، متأسفانه نهاد رسانه از ایفای نقش گره‌گشا و تأثیرگذار خود بازمانده است. بسیاری از ظرفیت‌ها و استعدادهای این نهاد که رکن دموکراسی محسوب می‌شود، در فضای آشفته اجتماعی و اقتصادی کشور تحلیل رفته است.

رسانه‌ای که ذاتاً نهادی پرسشگر و بازتاب‌دهنده مسائل جامعه و حکومت است، اکنون خود گرفتار گرداب توسعه‌نیافتگی شده و به یکی از مسائل حل‌نشده جامعه ایران تبدیل گشته است.

هشدار وزیر کار درباره «باج‌نیوزها» و «فیک‌نیوزها»

در این میان، روایتی نگران‌کننده در روز خبرنگار از سوی یکی از مدیران ارشد حوزه اجتماعی دولت مطرح شد: سیطره و میدان‌داری نیروهای موازی موسوم به «باج‌نیوزها» و «فیک‌نیوزها» تا بدانجا گسترش یافته که عرصه را بر امنیت روانی و فضای تصمیم‌گیری مدیران و نخبگان اقتصادی تنگ کرده است.

اگرچه پیش از این نیز برخی صاحب‌نظران خطر قدرت‌یابی این جریان‌ها را ابراز کرده بودند، اما این بار احمد میدری، وزیر سابق کار، رفاه و تعاون اجتماعی، به عنوان فردی با تجربه مدیریت‌های کلان اجتماعی و سیاسی، زنگ خطر را به صدا درآورد. او با صدای رسا در روز خبرنگار، مدیران حوزه رسانه و سیاست‌گذاران حکومت را خطاب قرار داد و خواستار چاره‌اندیشی برای مقابله با تهدید فزاینده و مخرب فیک‌نیوزها و باج‌نیوزها شد.

«برای تهدید فزاینده و مخرّب فیک‌نیوزها و باج‌نیوزها، چاره‌اندیشی کنند.»

احمد میدری، وزیر سابق کار، رفاه و تعاون اجتماعی

فقدان سازوکار حمایتی و نظارتی

تردیدی نیست که هشدارهایی در این سطح، در یک جامعه نظام‌مند و مدرن می‌توانست مبدأ حرکت‌های جدی از سوی نخبگان، سیاست‌گذاران و فعالان جامعه برای علاج و مهار این پدیده مسموم و فسادزا شود. اما به نظر می‌رسد در جامعه ایران، مدیران قربانی و مراکز اقتصادی که در گرداب باج‌نیوزها گرفتار می‌شوند، هیچ سازوکار و تکیه‌گاهی در برابر این حملات ویرانگر نمی‌یابند.

ناگفته پیداست، وقتی نظامات حقوقی و نظارتی روشنی برای پیشگیری یا مهار شبه‌رسانه‌ها و حرکت‌های باج‌خواهانه در شبکه‌های خبری وجود ندارد، خانواده رسانه باید برای خلق تدابیر و ترتیبات بازدارنده تلاش کنند. در این مسیر، انتظار می‌رود به موازات حرکت نخبگان فکری برای روشنگری اذهان عمومی نسبت به رواج پدیده سمی باج‌خواهی، اصحاب رسانه و شبکه عظیم روابط عمومی‌ها نیز مشاهدات خود از باج‌نیوزها را به اشتراک بگذارند.

تهدید امنیت اقتصادی در سایه تحریم‌ها

متأسفانه، در حال حاضر مجموعه‌های اقتصادی در اوج تحریم‌های ظالمانه، دست به گریبان برخی جریان‌های باج‌خواهی هستند که در لایه‌های پنهان فضای مجازی کشور جا خوش کرده‌اند. این جریان‌ها با فراغ بال، به چهره مدیران حوزه اقتصادی خط مقدم صنعت و سرمایه کشور چنگ می‌اندازند و با پمپاژ سیستماتیک شایعه، دروغ و اتهام، ثبات و امنیت فضای فعالیت و میدان تصمیم‌گیری و تولید را دچار ناامنی می‌سازند.

در فضای حساس کنونی کشور که پایداری و امنیت نیاز حیاتی نظام و جامعه است، انتظار می‌رود مراجع نظارتی و قضایی تدابیر و تمهیدات درخور و راهگشا برای مهار این حرکت‌های مخل و مخرب بیندیشند.