حذف ۴ صفر از پول ملی: چالش بزرگ فناوری اطلاعات و تحول دیجیتال در نظام بانکی

طرح حذف چهار صفر از پول ملی، فراتر از یک تصمیم صرفاً اقتصادی یا سیاست پولی، به عنوان یک پروژه عظیم فناوری اطلاعات مطرح است. این تغییر گسترده، سامانه‌های بانکی، شبکه پرداخت، تجهیزات فیزیکی، پایگاه‌های داده و حتی آموزش کارکنان و مشتریان را به طور عمیقی تحت‌تأثیر قرار خواهد داد.

«مهدی طالب»، معاون فناوری اطلاعات مؤسسه اعتباری ملل، بر لزوم برنامه‌ریزی دقیق و اجرای مرحله‌به‌مرحله این فرایند در حوزه بانکداری تأکید می‌کند. او بازطراحی بخشی از هسته سیستم‌ها، ایجاد قابلیت پشتیبانی هم‌زمان از دو واحد پولی و انجام تست‌های دقیق را برای جلوگیری از هرگونه اختلال در عملیات روزانه ضروری می‌داند.

«در حالی که واحد پول ملی کشور ریال است، اما در عمل مردم کلمه تومان را به کار می‌گیرند و در معاملات و محاورات خود ریال به کار نمی‌برند، بنابر این قرار است واحد پول ملی تومان و واحد خرد آن قِران باشد.»

این اظهارنظر اخیر «محمدرضا فرزین»، رئیس کل بانک مرکزی، نشان‌دهنده جدیت این طرح است. در حالی که معمولاً حذف صفر از پول ملی از دیدگاه اقتصادی، تورم یا قدرت خرید بررسی می‌شود، بُعد فنی، زیرساختی و عملیاتی این تغییر کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

دوره گذار: هم‌زیستی ریال قدیم و جدید

طالب معتقد است که حذف صفر از پول ملی نمی‌تواند به یک‌باره اتفاق بیفتد و باید به صورت تدریجی انجام شود تا سیستم‌ها فرصت سازگاری پیدا کنند و از ایجاد اختلال جلوگیری شود.

از منظر فنی، اجرای تغییرات نرم‌افزاری شامل تحلیل، طراحی، پیاده‌سازی، تست و استقرار سامانه‌های جدید در حوزه بانکی بین یک تا دو سال زمان خواهد برد. با این حال، ممکن است اسکناس‌های قدیمی تا پنج سال در چرخه مصرف باقی بمانند و به تدریج با اسکناس‌های جدید جایگزین شوند. این امر مستلزم آن است که سامانه‌های مالی در این دوره گذار، قابلیت پشتیبانی هم‌زمان از دو واحد پولی را داشته باشند. برنامه‌ریزی دقیق، تقسیم فازهای پروژه و هماهنگی بین نهادها در این مرحله از اهمیت بالایی برخوردار است.

یکی از چالش‌های اساسی این فرایند، نیاز به تعریف یک واحد پولی جدید در تمام سامانه‌ها و ایجاد هماهنگی بین تراکنش‌های ثبت‌شده با هر دو واحد است. به عنوان مثال، اگر مشتری در شعبه یا از طریق خودپرداز از واحد ریال قدیم استفاده کند، سامانه باید قادر به ثبت و تبدیل آن به واحد جدید و بالعکس باشد.

این هم‌زیستی دوگانه، نه تنها در سیستم‌های دیجیتال، بلکه در تجهیزات فیزیکی مانند خودپردازها (ATM) نیز باید لحاظ شود. به عنوان مثال، یک دستگاه خودپرداز ممکن است نیاز به دو نوع کاست جداگانه برای اسکناس‌های قدیم و جدید داشته باشد و مبلغ هر کدام را به صورت جداگانه و در هر دو واحد پولی ثبت کند.

مهم‌ترین چالش فنی: سامانه‌های دو ارزی

به گفته طالب، مهم‌ترین چالش فنی در پروژه حذف چهار صفر از پول ملی، لزوم ایجاد سامانه‌های «دو ارزی» (Two Currency) برای پشتیبانی هم‌زمان از هر دو واحد پولی ریال قدیم و تومان جدید در تمام سامانه‌های بانکی است. این امر شامل موارد زیر می‌شود:

• بازطراحی مبنای بانکداری متمرکز (Core Banking) برای پشتیبانی هم‌زمان از هر دو واحد پولی.
• قابلیت پردازش و نمایش مبالغ در هر دو واحد در سامانه‌های کاربرمحور مانند موبایل بانک، اینترنت بانک، نئوبانک‌ها و سوپراپلیکیشن‌ها.
• توانایی تبدیل و پردازش هم‌زمان داده‌های ریال قدیم و جدید در سامانه‌های داخلی مانند خزانه‌داری، حسابداری، سیستم‌های تسویه و گزارش‌گیری.

این تغییرات نیازمند بازطراحی ماژول‌هایی است که با واحدهای پولی سروکار دارند. بروزرسانی‌ها باید به گونه‌ای انجام شوند که تا پایان دوره گذار، هر سامانه مالی بتواند گزارش‌های مالی مربوطه را با حفظ دقت محاسبات و بدون ایجاد اختلال یا مغایرت در حساب‌ها ارائه دهد.

بُعد انسانی: ریسک خطای کاربر و راهکارهای آموزشی

معاون فناوری اطلاعات مؤسسه ملل به بُعد انسانی این پروژه نیز اشاره می‌کند. عادت چندین‌ساله مردم و حتی کارمندان بانکی به مبالغ با تعداد صفر فعلی، می‌تواند منجر به خطاهای انسانی شود. به عنوان مثال، مشتری ممکن است هنگام ثبت یک انتقال وجه، صفر اضافی یا کمتر وارد کند که منجر به تراکنش‌های اشتباه شود.

راهکار پیشنهادی برای این چالش، اطلاع‌رسانی و آموزش گسترده برای کاربران و کارمندان است. برنامه‌هایی مانند تولید محتوای آموزشی در اپلیکیشن‌های بانکی، برگزاری کارگاه‌ها و جلسات آموزشی برای کارکنان شعب و اطلاع‌رسانی مکرر در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی باید از مدت‌ها قبل از آغاز اجرای طرح شروع شده و تا پایان دوره گذار ادامه یابد.

مدیریت داده‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی

یکی از تصمیم‌های مهم در این فرایند، نحوه برخورد با پایگاه‌های داده و آرشیو تراکنش‌ها است. طالب عنوان می‌کند که الزامی به بازنویسی کامل پایگاه‌های داده نیست و امکان اجرای روش تدریجی با اضافه‌کردن یک ستون جدید برای واحد پولی جدید در پایگاه‌داده وجود دارد.

به این ترتیب، هر رکورد تراکنش می‌تواند هم‌زمان در هر دو واحد پولی ثبت شود و سامانه بر اساس نیاز، گزارش را در هر کدام از این واحدها تولید کند. این روش به بانک‌ها امکان می‌دهد ضمن حفظ تاریخچه تراکنش‌ها بدون دست‌کاری نسخه اصلی، روند گزارش‌گیری و مغایرت‌گیری مالی را راحت‌تر انجام دهند. این رویکرد، اگرچه پیچیدگی‌هایی دارد، اما از نظر فنی امکان‌پذیر است و می‌تواند هزینه‌ها و ریسک‌های بازنویسی کامل پایگاه‌های داده را کاهش دهد.

تست‌های دقیق: قلب موفقیت پروژه

حذف چهار صفر صرفاً یک تغییر کوچک عددی نیست، بلکه تمام زنجیره خدمات بانکی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و هر خطا می‌تواند به ازدست‌رفتن داده، مغایرت‌های بزرگ یا حتی اختلال در پرداخت‌ها منجر شود.

به عقیده طالب، فرایند تست و اعتبارسنجی سامانه‌ها از اهمیت حیاتی برخوردار است. تست و شبیه‌سازی چندمرحله‌ای دقیق و جامع سامانه‌ها باید تمام بخش‌ها، از جمله کربنکینگ، خزانه‌داری و رابط‌های کاربری مشتری مانند اپلیکیشن‌ها و دستگاه‌های خودپرداز را پوشش دهد. ریسک بالای خطاهای سیستمی، به‌ویژه در تراکنش‌های آنلاین و لحظه‌ای، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و اجرای تست‌های گسترده است.

از جمله ریسک‌های نرم‌افزاری این فرایند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ناسازگاری بین سامانه‌های مختلف بانکی.
• خطای گرد کردن یا محاسبه نادرست در تبدیل واحد.
• احتمال بروز خطا در همگام‌سازی تراکنش‌ها بین واحد قدیم و جدید.
• احتمال ایجاد مغایرت در گزارش‌های مالی و ترازنامه‌ها.

چشم‌انداز: تحول دیجیتال در نظام بانکی

حذف چهار صفر از پول ملی برای نظام بانکی، بیش از هر چیز، یک پروژه تحول دیجیتال است. موفقیت این طرح بیش از آنکه به تصمیمات اقتصادی وابسته باشد، به کیفیت اجرای فنی و زیرساختی آن بستگی دارد. اگر این بُعد به خوبی مدیریت نشود، حتی بهترین سیاست اقتصادی نیز می‌تواند با شکست مواجه شود.

با برنامه‌ریزی دقیق، استفاده از تجربیات بین‌المللی و هماهنگی کامل بین بانک مرکزی، بانک‌ها و شرکت‌های فناوری مالی، می‌توان این تغییر را به فرصتی برای نوسازی زیرساخت بانکی و ارتقای تجربه مشتری تبدیل کرد. بدون چنین آمادگی و هماهنگی‌ای، خطر بروز اختلال‌های گسترده در خدمات بانکی، مغایرت‌های مالی و نارضایتی مشتریان چالشی جدی خواهد بود.