نگاه امنیتی به تشکل‌ها باید به نگاه ظرفیتی تغییر کند: گفتگوی خبرآنلاین با علی ربیعی

اهمیت تشکل‌ها و مشارکت‌های اجتماعی در ایران امروز

علی ربیعی تأکید می‌کند که در دوره تاریخی کنونی، موضوع تشکل‌ها و مشارکت‌های اجتماعی برای جامعه ایران بسیار پر اهمیت و تأثیرگذار است. هیچ جامعه‌ای بدون میانجی‌های اجتماعی پایدار و باثبات نخواهد بود و نشاط و پویایی هر جامعه در گرو فراوانی و تنوع تشکل‌های اجتماعی است؛ از اتحادیه‌ها و سندیکاها گرفته تا تشکل‌های کارگری و کارفرمایی، نهادهای صنفی، خیریه‌ها و سایر نهادهای مدنی.

ایران دارای سابقه‌ای طولانی در تجربه تشکل‌های مدنی و فعالیت‌های خیر جمعی است. در دوران مدرن نیز سازمان‌های مردم‌نهاد با قالب‌ها و کارکردهای متنوع فعالیت داشته‌اند. گسترش نهادهای مدنی و تمرین حرکت اجتماعی در دل این نهادها، یکی از مسیرهای پویایی کشور است و نیاز به سیاست‌هایی داریم که معطوف به گسترش نهادهای مدنی باشند.

سیاست‌های تبعی در قبال نهادهای مدنی

ربیعی ارزیابی می‌کند که سیاست‌های مناسبی برای گسترش نهادهای مدنی وجود نداشته و جامعه و مردم خود به سمت تشکیل تشکل‌ها حرکت کرده‌اند. او بیان می‌کند که به جای سیاست تقویت و گسترش، نوعی سیاست تبعی یا پیروی برای کنترل نهادهای مدنی اعمال شده است.

تلاشی در سال ۱۳۹۵ برای تغییر نگاه امنیتی و کنترلی به سمت نگاه تقویتی صورت گرفت، اما متأسفانه در دوره‌های مختلف دولت‌ها، شاهد عقبگرد در مواجهه با تشکل‌های مدنی بوده‌ایم.

تغییر نگاه از رویکرد امنیتی به رویکرد ظرفیتی

ربیعی اولین گام مهم در این حوزه را تغییر نگاه از رویکرد امنیتی به رویکرد ظرفیتی می‌داند. او اشاره می‌کند که سیاست‌گذاران اغلب تشکل‌ها را با آسیب‌های اجتماعی یا نیاز به کنترل مرتبط می‌دانند و کمتر به ظرفیت اجتماعی آن‌ها توجه می‌کنند. این ظرفیت می‌تواند در زمان نقصان اضلاع «بازار» و «دولت»، به کمک جامعه بیاید و تقویت شود.

نقش تشکل‌ها در بحران‌ها: نمونه جنگ ۱۲ روزه

در دفاع میهنی ۱۲ روزه، وجوه تازه‌ای از جنبش خیر جمعی را مشاهده کردیم. نهادهای مدنی، به‌ویژه در شهرهایی که بیشتر در معرض حمله رژیم متجاوز اسرائیل بودند، چنان فعالیت کردند که به پناهگاه و مددکار مردم بدل شدند. یعنی با وجود آنکه پدافند ما پناهگاهی فیزیکی برای مردم فراهم نکرده بود، نظام اجتماعی ما پناهگاه اجتماعی و مردمی ایجاد کرد.

ربیعی تأکید می‌کند که دولت مسئولیت تقویت تشکل‌های مدنی را بر عهده دارد و رئیس‌جمهور نیز در این زمینه دستوراتی صادر کرده است. همچنین، جامعه باید به این باور برسد که راه‌حل مشکلات در شکل‌گیری تشکل‌ها و حضور در نهادهای مدنی است؛ نهادهایی که می‌توانند هم مطالبه‌گری کنند و هم جامعه را به سمت حرکت مثبت سوق دهند و هم‌افزایی میان جامعه و دولت را سامان دهند.

انواع مشارکت‌های اجتماعی و اهمیت توسعه اجتماعی

ربیعی معتقد است که مشارکت‌های اجتماعی انواع گوناگونی دارند و نباید تنها به کمک‌های مالی محدود شوند. هر فرد می‌تواند یک تعاون‌گر، مددکار یا معاضدت‌گر اجتماعی باشد؛ حتی یک لبخند یا کمک به عبور از خیابان نیز در حوزه مشارکت اجتماعی قرار می‌گیرد.

او بر این باور است که توسعه اجتماعی مقدم بر توسعه سیاسی و اقتصادی است. اگر جامعه با درکی درست از اجتماع، نفع جمعی و خیر جمعی، حرکتی همراهانه نداشته باشد، برنامه‌های توسعه نیز با شکست مواجه خواهند شد.

ایجاد ظرفیت برای افزایش مشارکت‌های اجتماعی، موضوعی است که هم از سوی سیاست‌گذاران، هم نهادهای مدنی و هم آحاد جامعه قابل تحقق است. جامعه برای پویایی و نشاط اجتماعی به این ظرفیت نیازمند است، به‌ویژه در شرایطی که سال‌ها با تحریم و تهدید جنگ مواجه بوده است.

مشارکت‌های اجتماعی دو ویژگی مهم دارند: نخست، حال افراد جامعه را بهبود می‌بخشند و دوم، حال و شرایط افراد نیازمند را نیز بهتر می‌کنند. جامعه‌ای سرزنده و پویا بر پایه مشارکت همگانی شکل می‌گیرد که در آن، همه افراد در فعالیت‌های اجتماعی حضور و نقش مؤثر داشته باشند.