بحران انرژی در صنعت فولاد ایران: زیان‌های میلیاردی و راهکارهای ناکام

صنعت فولاد ایران، یکی از ارکان اصلی اقتصاد کشور، در چهار ماهه نخست سال جاری با رشد ناچیز ۰.۷ درصدی در تولید مواجه شده است. این رشد که در ظاهر نشانه‌ای از بهبود به نظر می‌رسد، در واقع حاصل تغییرات مقطعی در تیرماه بوده و نتوانسته افت ۴.۸ درصدی سه‌ماهه اول را به طور پایدار جبران کند. این وضعیت در حالی رخ می‌دهد که سال‌هاست محدودیت‌های انرژی، کاهش ظرفیت تولید و زیان‌های هنگفت، این صنعت حیاتی را تحت فشار قرار داده است.

بهرام سبحانی، رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، پیش‌تر اعلام کرده بود که در سال ۱۴۰۳، تولید فولاد نسبت به سال ۱۴۰۲ با کاهش ۵.۷ درصدی مواجه شده که دلیل اصلی آن، محدودیت‌های انرژی برای صنایع فولادی کشور بوده است. وی همچنین به خسارت ۵.۵ میلیارد دلاری ناشی از عدم تولید به دلیل قطعی برق در سال ۱۴۰۳ اشاره کرد. مجموع خسارات ناشی از محدودیت انرژی در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲ نیز ۸.۵ میلیارد دلار برآورد شده است. بدین ترتیب، صنعت فولاد ایران طی چهار سال گذشته، ۱۴.۵ میلیارد دلار ارزش تولید را به دلیل محدودیت‌های انرژی از دست داده است.

برق سبز: راهکاری که قربانی محدودیت‌های دولتی شد

فولادسازان در مواجهه با قطعی‌های گسترده برق و وضعیت وخیم تولید، به ابتکار عمل روی آوردند و با سرمایه‌گذاری در تولید برق سبز تلاش کردند خود را از آسیب قطعی برق مصون نگه دارند. اما حتی این تلاش‌ها نیز با موانع دولتی روبرو شد و محدودیت‌ها به برق تولیدی خودشان نیز تسری یافت.

رضا شهرستانی، عضو سابق هیأت مدیره انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، در این باره اظهار داشت: «بسیاری از فولادسازان برای مقابله با خاموشی‌ها به احداث نیروگاه‌های اختصاصی روی آورده‌اند، اما حتی برق تولیدشده در نیروگاه‌های اختصاصی داخل محدوده کارخانه‌ها نیز در برخی مواقع توسط وزارت نیرو قطع و به شبکه سراسری تزریق شده است. این صنایع ناچار شده‌اند بخشی از برق خود را به شبکه تحویل دهند و از میزان تولیدشان بکاهند، اقدامی که برخلاف مصوبات هیأت وزیران است و محدودیت‌ها را به برق خریداری‌شده یا تولیدشده نیز تسری داده است.»

با وجود این موانع، تلاش‌های فولادسازان در تیرماه تا حدی نتیجه‌بخش بود. اگرچه سه‌ماهه نخست سال با رشد منفی ۴.۸ درصدی همراه بود، اما در چهارماهه اول، آمار کمی بهبود یافت و رشد ۰.۷ درصدی به ثبت رسید. تحلیل‌ها نشان می‌دهد این بهبود ناشی از برنامه‌ریزی بهتر واحدهای فولادی برای تأمین برق مورد نیاز در تیرماه از طریق:

• خرید برق سبز
• خرید برق آزاد
• استفاده از نیروگاه‌های خودتأمین

بوده است.

جبران نسبی افت تولید در ماه چهارم

فولادسازان انتظار داشتند محدودیت‌های شدید برق در تیرماه اعمال شود، اما با محدودیت‌های ۹۰ درصدی از اردیبهشت‌ماه غافلگیر شدند. با این حال، آماده‌سازی برای ماه چهارم موجب شد بخشی از افت قبلی تولید فولاد جبران شود. در میان محصولات زنجیره فولاد، کنسانتره سنگ‌آهن بیشترین رشد تولید را تجربه کرد که دلیل آن مصرف برق کمتر این بخش بود. در مقابل، تولید تیرآهن کاهش شدیدی داشت که به تغییرات در خطوط تولید ذوب‌آهن اصفهان مربوط می‌شد.

مزایای برق سبز برای صنایع انرژی‌بر

در صنایع، به‌ویژه صنایع انرژی‌بر مانند فولاد و سیمان، استفاده از برق سبز دو مزیت اصلی دارد:

• کاهش وابستگی به شبکه سراسری: مدیریت ریسک خاموشی یا محدودیت انرژی.
• کاهش ردپای کربن: همسویی با استانداردهای جهانی و قوانین زیست‌محیطی که صادرات محصولات را در بازارهای خارجی تسهیل می‌کند.

تأمین برق سبز می‌تواند به دو صورت انجام شود: احداث نیروگاه اختصاصی در محل کارخانه یا خرید برق از تولیدکنندگان مستقل انرژی‌های تجدیدپذیر. نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، رایج‌ترین روش‌های اختصاصی هستند که با سرمایه‌گذاری اولیه قابل توجه، می‌توانند جریان برق پایدار و بدون آلایندگی را مستقیماً به خطوط تولید تزریق کنند. در برخی کشورها، این برق حتی می‌تواند وارد شبکه سراسری شود یا به‌عنوان گواهی سبز به فروش برسد و ارزش اقتصادی پیدا کند.

با توجه به روند جهانی کاهش انتشار کربن و محدودیت‌های انرژی در بسیاری از کشورها، برق سبز نه تنها یک راهکار محیط‌زیستی است، بلکه به‌عنوان یک ابزار استراتژیک برای پایداری تولید و کاهش ریسک عملیاتی صنایع به شمار می‌آید.

تجربه عربستان در مقابل ایران: سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر

در حالی که صنایع فولاد ایران هر سال با محدودیت‌های برق دست و پنجه نرم می‌کنند و تولید میلیاردها دلار ارزش افزوده را از دست می‌دهند، کشورهای دیگر حتی با رشد سریع صنایع، قطعی برق برای خطوط تولید خود اعمال نمی‌کنند. گزارش فایننشال تایمز نشان می‌دهد عربستان سعودی با سرمایه‌گذاری ۸.۳ میلیارد دلاری در پروژه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر، قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ بخش قابل توجهی از نیاز خود را از طریق هفت نیروگاه خورشیدی و بادی با ظرفیت مجموعی حدود ۱۵ گیگاوات تأمین کند.

این اقدام عربستان، علاوه بر تضمین پایداری انرژی، باعث کاهش وابستگی به نفت، تنوع‌بخشی اقتصادی و ایجاد هزاران شغل در حوزه‌های فناوری و مهندسی می‌شود. هزینه تولید برق از این نیروگاه‌ها نیز بین ۱ تا ۱.۳ سنت آمریکا به ازای هر کیلووات ساعت برآورد شده که برق پاک را به جایگزینی مقرون‌به‌صرفه برای منابع سنتی تبدیل می‌کند.

در مقابل، صنایع فولاد ایران نه تنها به شبکه برق سراسری وابسته‌اند، بلکه در مواجهه با خاموشی‌ها مجبور به توقف یا کاهش شدید تولید می‌شوند. حتی سرمایه‌گذاری‌های داخلی برای تولید برق سبز نیز گاهی توسط وزارت نیرو محدود شده و برق تولیدی به شبکه تزریق می‌شود، بدون آنکه کارخانه‌ها بتوانند از آن بهره‌برداری کنند. این شرایط نه تنها باعث زیان میلیاردی شده، بلکه برنامه‌ریزی و توسعه بلندمدت صنعت فولاد را نیز به شدت مختل کرده است.

نمونه عربستان نشان می‌دهد که با استراتژی بلندمدت و سرمایه‌گذاری هوشمند در انرژی‌های تجدیدپذیر، می‌توان تولید صنعتی پایدار و بدون اختلال را تضمین کرد، در حالی که در ایران، صنایع بزرگ همچنان با بحران انرژی و محدودیت‌های کوتاه‌مدت دست و پنجه نرم می‌کنند. این تفاوت فاحش در مدیریت انرژی، تهدیدی جدی برای رقابت‌پذیری فولاد ایران در بازار جهانی است و ضرورت بازنگری در سیاست‌های انرژی و حمایت از سرمایه‌گذاری در منابع پاک را بیش از پیش نشان می‌دهد.