تالاب کجی نمکزار در آستانه تبدیل به کانون گردوغبار نمکی؛ زنگ خطر بحران اقلیمی در خراسان جنوبی

خشکسالی ۲۵ ساله و تهدید تالاب کجی

پناهگاه حیات وحش کجی نمکزار با وسعت ۲۲ هزار هکتار، تنها حدود ۲ هزار هکتار پهنه آبگیر دارد. رئیس اداره محیط زیست نهبندان اعلام کرده است که به دلیل کاهش شدید بارندگی و افزایش دما، این تالاب در تابستان‌ها به طور کامل خشک می‌شود و لایه‌ای از نمک سطح آن را می‌پوشاند.

• در ۵ سال اخیر، میانگین بارش منطقه به کمتر از ۵۰ میلی‌متر رسیده است.
• روند خشکسالی از حدود ۲۵ سال قبل آغاز شده و تنها در برخی سال‌ها بارش مؤثر باعث آبگیری طولانی‌تر تالاب شده است.
• جوامع روستایی، دامداران و کشاورزان حاشیه تالاب به طور غیرمستقیم به منابع آبی و پوشش گیاهی اطراف تالاب وابسته هستند.
• خشکسالی و شوری آب، بهره‌برداری مستقیم از آب تالاب را ناممکن ساخته، اما تأثیر آن بر مراتع و تغذیه دام‌ها انکارناپذیر است.
• اگر شرایط فعلی ادامه یابد، تالاب کجی به زودی به یکی از کانون‌های فعال گرد و غبار نمکی تبدیل خواهد شد.

تلاش‌ها برای احیا و چالش‌های پیش رو

از سال ۱۳۹۲ تاکنون، بیش از ۸ میلیارد تومان اعتبار برای حفظ و احیای تالاب کجی هزینه شده و مطالعاتی نظیر تعیین نیاز آبی تالاب و برنامه سیپا انجام شده است. همچنین، برنامه مدیریت زیست بومی تالاب بر پایه مشارکت کلیه دستگاه‌های اجرایی تدوین شده است.

نیاز آبی تالاب مشخص و به شرکت آب منطقه‌ای استان ابلاغ شده است. اقداماتی مانند نصب کنتور هوشمند بر چاه‌های کشاورزی، پلمب چاه‌های غیرمجاز و کاهش برداشت از منابع زیرزمینی انجام شده تا بخشی از نیاز آبی تالاب تامین شود؛ اما همه این اقدامات، بدون بارش‌های طبیعی کافی، در بلندمدت نمی‌تواند تضمین‌کننده احیای تالاب باشد.

بحران اقلیمی در خراسان جنوبی

خشکسالی و کم‌بارشی تنها محدود به نهبندان و تالاب کجی نمکزار نیست و سراسر خراسان جنوبی را درگیر کرده است. طبق اعلام اداره‌کل هواشناسی خراسان جنوبی، آمارها نشان‌دهنده وخامت اوضاع اقلیمی در این استان است:

• بارش‌ها در سال زراعی جاری نسبت به پارسال ۴۴ درصد و نسبت به میانگین بلندمدت ۴۳ درصد کاهش یافته است.
• کاهش بارندگی‌ها نسبت به دوره بلندمدت در شهرستان نهبندان ۵۲ درصد بوده است.
• میانگین دمای استان در فروردین و اردیبهشت امسال به ترتیب ۳ و ۴ درجه افزایش یافته است.
• میانگین دمای استان در چهار ماه نخست امسال به ۲۶.۴ درجه رسیده که نسبت به پارسال ۱.۹ درجه و نسبت به بلندمدت ۱.۶ درجه افزایش داشته است.
• تعداد روزهای گرد و خاک در استان نسبت به میانگین بلندمدت ۴۷ درصد افزایش یافته است.

مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی هشدار داده است که خشکسالی ابتدا از مرحله هواشناسی آغاز شده و سپس به مراحل هیدرولوژیکی، کشاورزی و در نهایت وارد فاز اجتماعی می‌شود که اکنون در نقاط مختلف استان شاهد آن هستیم.

ضرورت مشارکت همه‌جانبه برای نجات تالاب

تالاب کجی نمکزار در آستانه خشکی کامل و تبدیل شدن به کانون گرد و غبار نمکی قرار دارد. با وجود صرف میلیاردها تومان اعتبار و انجام مطالعات گسترده، نبود بارش‌های طبیعی کافی بزرگ‌ترین مانع در مسیر احیای تالاب است.

اقدامات بلندمدت و ضروری برای حفظ منابع آبی و جلوگیری از وخامت بیشتر اوضاع شامل موارد زیر است:

• مدیریت پایدار منابع آب
• حفاظت و توسعه پوشش گیاهی بومی
• تغییر الگوی کشاورزی و دامداری
• مشارکت جوامع محلی و دستگاه‌های اجرایی
• پژوهش و پایش مستمر

این اقدامات، هرچند راه حل فوری برای تامین حیات تالاب کجی نمکزار نیستند، اما پایه‌ای‌ترین و ضروری‌ترین گام‌ها برای احیای تدریجی آن محسوب می‌شوند. هرگونه تعلل در این مسیر، هزینه‌های جبران‌ناپذیری برای محیط زیست و معیشت ساکنان این منطقه و شرق کشور در پی خواهد داشت.