سقوط آزاد بورس در هفته سوم مرداد؛ از امید سیاسی تا ناامیدی کامل

آغاز امیدوارکننده و پایان تلخ

بازار سرمایه در ابتدای هفته، شنبه، با انتشار اخبار مثبت سیاسی از جمله انتخاب علی لاریجانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی و دعوت FATF از ایران برای مذاکره، شاهد جهش ۱۶ هزار واحدی شاخص کل بود. این اتفاق، نفس راحتی برای معامله‌گران به ارمغان آورد و امید به روزهای روشن‌تر را زنده کرد.

اما این امید دیری نپایید. از یکشنبه، روند بازار تغییر کرد و رنگ سبز به تدریج جای خود را به قرمز داد. رشد ۴ هزار واحدی صبحگاهی یکشنبه، به افت ۹ هزار واحدی تبدیل شد و این روند نزولی در روزهای بعد شدت گرفت:

• دوشنبه: ریزش بیش از ۲۱ هزار واحدی شاخص کل، خروج ۱۷۱ میلیارد تومان پول حقیقی از بانک‌ها و ۳۱ میلیارد تومان از خودروسازان، و بازگشت ارزش بورس تهران به ۷.۶ هزار همت.
• سه‌شنبه: افت ۳۰ هزار واحدی شاخص کل و از دست دادن سکوی ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار واحدی، رسیدن شاخص به ۲ میلیون و ۵۱۰ هزار واحد، و محدود شدن ارزش معاملات خرد به ۶۷ همت.
• چهارشنبه: بزرگ‌ترین ریزش هفته با ۴۳ هزار واحد سقوط، شکستن سطح روانی ۲.۵ میلیون واحد و ایستادن شاخص کل روی ۲ میلیون و ۴۶۶ هزار واحد. شاخص هم‌وزن نیز به ۷۶۲ هزار واحد رسید. نمادهای بزرگی چون فارس و فملی نقش اصلی را در این افت ایفا کردند.

فرسودگی ساختاری و بی‌اعتمادی عمیق

آنچه در این هفته رخ داد، فراتر از یک نوسان عادی بود و نشانه‌ای از فرسودگی بدنه بازار سرمایه است. از ابتدای تابستان، بیشتر روزهای کاری با ریزش همراه بوده و هر بار امید فعالان بازار را از بین برده است. شاخص کل که در بهار امسال تا حوالی ۳ میلیون واحد اوج گرفته بود، اکنون به کمتر از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار واحد رسیده است.

آمارها نیز گویای وخامت اوضاع هستند:

کارشناسان معتقدند دخالت‌های مقطعی حقوقی‌ها و بانک‌ها تنها نقش مسکن را ایفا کرده و بیماری اصلی بازار را درمان نمی‌کند. این بیماری ناشی از ضعف بنیادی در تولید و بنگاه‌های بزرگ، ناترازی انرژی، مشکلات زیرساختی در شرکت‌های بورسی، و فشارهای سیاسی و روانی است.

سناریوی امروز بازار شبیه تابستان‌های گذشته نیست. اگر در سال‌های پیش امید به یک خبر یا محرک قیمتی، می‌توانست چند هفته بازار را سبز نگه دارد، حالا واکنش‌ها کوتاه، مقطعی و بی‌جان شده. معامله‌گرانی که تا چند ماه پیش در رکوردشکنی شاخص به آینده امیدوار بودند، امروز با احتیاط و نگاه به خروج سرمایه، قدم در تالار شیشه‌ای می‌گذارند.

بورس؛ بازنده مطلق سرمایه‌گذاری

فرهنگ حسینی، تحلیلگر بازارهای مالی، با اشاره به افت ۸۸ هزار واحدی شاخص کل و ۲۰ هزار واحدی شاخص هم‌وزن در هفته گذشته، و قرمز شدن بیش از ۸۰ درصد نمادها، این وضعیت را نشانه آشکار خروج نقدینگی و ناامیدی سهامداران می‌داند.

وی مقایسه‌ای تکان‌دهنده ارائه می‌دهد:

• در پنج سال اخیر، دلار چهار برابر شده است.
• اما شاخص کل بورس کمتر از ۳۰ درصد رشد کرده است.

این آمار نشان می‌دهد که بورس عملاً بازنده مطلق سرمایه‌گذاری بوده است. به گفته حسینی، ارزش بازار به ۹۰ میلیارد دلار سقوط کرده که کمترین رقم در یک دهه اخیر است، حتی با وجود ورود شرکت‌های جدید که سودی برای سهامداران نداشته‌اند.

ریشه‌های بحران از نگاه کارشناسان

بخش مهمی از بحران کنونی ناشی از تصمیمات غیرتخصصی خارج از سازمان بورس است؛ از نحوه بازگشایی نمادها و اعمال دامنه نوسان گرفته تا فشار فروش بدون سازوکارهای کنترل ریسک. این دخالت‌ها، بی‌اعتمادی را در بازار تشدید کرده است.

علاوه بر این، سیاست نرخ بهره بالا نیز در این رکود نقش دارد. در شرایطی که تورم بالای ۴۰ درصد ریشه در کسری بودجه و ناترازی بانک‌ها دارد، افزایش نرخ بهره نه تنها تورم را مهار نمی‌کند، بلکه سرمایه‌گذاری تولیدی را نیز نابود می‌سازد. همزمان، ناترازی انرژی در صنایع بزرگ و فروش ارز با نرخ پایین‌تر از بازار آزاد، سودآوری شرکت‌ها را تحت فشار قرار داده است.

راهکارهای پیشنهادی برای خروج از بحران

فرهنگ حسینی برای خروج از این وضعیت، نسخه‌ای چندمرحله‌ای پیشنهاد می‌دهد:

• کاهش نرخ بهره
• لغو رانت ارزی
• حمایت عملی حقوقی‌ها
• آزادسازی سهام خزانه
• برنامه‌ای جدی برای رفع ناترازی‌ها

بدون این اصلاحات، بورس همچنان در مسیر فرسایشی فعلی باقی خواهد ماند. هفته‌ای که گذشت، بار دیگر نشان داد که بازار سرمایه ایران نه از زخم سال‌های گذشته التیام یافته و نه نسخه واقعی برای درمان در دست دارد. اخبار سیاسی تنها برای ساعاتی توانستند رنگ سبز به تابلو بیاورند، اما ترس‌ها و بی‌اعتمادی‌های قدیمی همچنان در زیر پوست بازار جریان دارد.