رکود بی‌سابقه بازار ایران در تابستان ۱۳۵۷: روایتی از سکوت و کسادی

در تابستان سال ۱۳۵۷، بازار ایران درگیر رکودی عمیق و بی‌سابقه بود که نه تنها فعالیت‌های تجاری را فلج کرده، بلکه اعتماد و امید به آینده را نیز از بین برده بود. این گزارش میدانی، تصویری از سکوت و کسادی حاکم بر بازار تهران، از حجره‌های پارچه‌فروشان تا کارخانه‌ها و بازار فرش‌فروشان ارائه می‌دهد.

نبض بازار در دستان «حاجی»

«حاجی»، تاجری که سال‌ها نبض معاملات کشور را در دست داشت، اکنون با نگرانی از «دست به سیاه و سفید نزدن» سخن می‌گوید. او که در حوزه‌های مختلفی چون ساخت‌وساز، واردات خودرو، صادرات، پارچه‌فروشی و فرش فعالیت دارد، نگران است که این رکود به این زودی‌ها از سر بازار ایران برداشته نشود. او معتقد است که این وضعیت با رکود فصلی ماه رمضان متفاوت است و بیش از یک سال قدمت دارد.

• عدم گردش پول: پول در بازار به گردش در نمی‌آید و بسیاری از تجار ترجیح می‌دهند سرمایه خود را راکد نگه دارند.
• افزایش سفته‌های واخواستی: تعداد سفته‌های برگشتی به شدت افزایش یافته که نشان‌دهنده عدم توانایی در بازپرداخت بدهی‌هاست.
• بی‌اعتمادی: مشتریان به بازار و کیفیت اجناس بی‌اعتماد شده‌اند و خریداران عمده دست از معامله کشیده‌اند.

عوامل تشدیدکننده رکود از دیدگاه بازاریان

محمدعلی دولو، صاحب کارخانه پلاستیک‌سازی، شایعات مربوط به گرانی اجناس و نوسانات نرخ ارزهای جهانی مانند دلار، ین ژاپن و مارک آلمان را از عوامل اصلی رکود می‌داند. او همچنین به سیاست‌های بانک مرکزی در محدود کردن اعتبارات بانکی اشاره می‌کند.

«شایعات درباره گران شدن اجناس باعث انجام نشدن معاملات شده است. البته از رکود معمول ماه رمضان هم نباید غافل شد. خریداران شهرستانی معمولا در ماه رمضان به تهران نمی‌آیند زیرا روزه‌شان باطل می‌شود.»

محمدعلی دولو، کارخانه‌دار

دیدگاه پارچه‌فروشان و فرش‌فروشان

پارچه‌فروشان و فرش‌فروشان نیز دلایل متعددی برای این رکود برمی‌شمارند:

• ممنوعیت واردات و کیفیت پایین اجناس داخلی: ممنوعیت ورود کالاهای خارجی و کیفیت نامطلوب تولیدات داخلی، بازار را کساد کرده است.
• مالیات‌ها و عوارض سنگین: مالیات‌ها و مخارج سنگین، توان مالی تجار را کاهش داده است.
• خروج پول توسط صراف‌ها: این امر منجر به افزایش نرخ بهره و کاهش نقدینگی در بازار شده است.
• بی‌اعتمادی به معاملات نسیه: تجار از ترس ورشکستگی، از فروش نسیه خودداری می‌کنند و معاملات عمدتاً نقدی شده‌اند.
• گرانی فرش و افزایش دستمزد بافندگان: افزایش دستمزد کارگران بافنده تا ۶۰۰ تومان در روز، قیمت فرش را بالا برده و فروش آن را دشوار کرده است.

بازار فرش‌فروشان به قدری کساد است که گاه ماه‌ها معامله‌ای صورت نمی‌گیرد و حتی خریداران خانگی نیز به دلیل کم‌پولی، به فروشنده تبدیل شده‌اند.

تحلیل کارشناسان و راهکارهای پیشنهادی

موتمنی، دبیر اتاق بازرگانی، رکود را ناشی از کاهش تقاضا و عدم توانایی بازار در جذب تولیدات کارخانه‌ها می‌داند. او کم‌پولی مردم و مبارزه با تورم را از دلایل اصلی این وضعیت می‌شمارد.

اتاق بازرگانی طرح‌هایی مانند «طرح تنخواه‌گردان کارخانه‌ها» را به دولت ارائه داده است که بر اساس آن بانک‌ها در ازای موجودی کالا، تسهیلات بانکی در اختیار صاحبان صنایع قرار دهند. اما این طرح بیش از ۶ ماه است که معوق مانده و به تصویب نرسیده است.

دکتر بهمن کیانی، اقتصاددان، معتقد است که رکود بازار از یک یا دو سال پیش آغاز شده و رکود فصلی تنها آن را تشدید کرده است. او افزایش ۶۸ درصدی سفته‌های واخواستی در سال ۱۳۵۶ نسبت به سال ۱۳۵۵ را نشانه‌ای بارز از عدم گردش پول در بازار می‌داند.

ریشه‌های رکود از دیدگاه اقتصاددان

دکتر کیانی ریشه‌های اصلی رکود را در موارد زیر می‌بیند:

• رکود در ساختمان‌سازی: این بخش حساس‌ترین بخش اقتصاد ایران است و رکود آن به صنایع دیگر نیز سرایت می‌کند.
• عدم سرمایه‌گذاری بخش خصوصی: مقررات خاص و اقدامات دولت، جرأت سرمایه‌گذاری را از بخش خصوصی گرفته است.
• محدودیت اعتبارات بانکی: بانک مرکزی حد نصاب اعتباری بانک‌ها را محدود کرده و به دلیل کاهش ضریب اطمینان بازگشت پول، اعتبار زیادی به بازاریان داده نمی‌شود.
• افزایش نرخ بهره: بانک مرکزی نرخ بهره را از خردادماه افزایش داده و بانک‌های تخصصی نیز از دادن اعتبار خودداری می‌کنند.
• افزایش ورشکستگی تجار: این امر منجر به افزایش معاملات نقدی و خودداری تولیدکنندگان و واردکنندگان از فروش نسیه شده است.

در مجموع، بازار ایران در تابستان ۱۳۵۷ با چالش‌های عمیقی روبرو بود که نیازمند راهکارهای فوری و مؤثر برای بازگرداندن رونق و اعتماد به آن بود.