توافق «مسیر ترامپ» و پیامدهای آن در قفقاز جنوبی

توافق اخیر میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجی‌گری دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، موجی از واکنش‌ها را در سطح منطقه و جهان برانگیخته و بار دیگر کانون توجهات را به تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی معطوف ساخته است. این توافق که به «مسیر ترامپ» شهرت یافته، ابعاد مختلفی از جمله فرصت‌ها و تهدیدها برای کشورهای منطقه، به‌ویژه ایران، را در بر دارد.

پیشینه کریدور زنگزور: گذرگاهی استراتژیک

کریدور زنگزور یک گذرگاه زمینی حیاتی است که دو بخش اصلی جمهوری آذربایجان، یعنی بخش شرقی در سواحل دریای خزر و جمهوری خودمختار نخجوان در غرب، را به یکدیگر متصل می‌کند. این مسیر از استان سیونیک در خاک ارمنستان عبور می‌کند و سال‌هاست که یکی از اصلی‌ترین نقاط اختلاف میان باکو و ایروان به شمار می‌رود. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و جنگ‌های قره‌باغ، دسترسی مستقیم آذربایجان به نخجوان تنها از طریق خاک ارمنستان یا ایران امکان‌پذیر بود.

دیدگاه کارشناسان: نیت‌نامه سیاسی یا تغییر توازن قدرت؟

کارشناسان مسائل قفقاز و بین‌الملل، نظرات متفاوتی درباره ماهیت و پیامدهای این توافق ارائه کرده‌اند:

محسن پاک‌آئین، دیپلمات پیشین: این توافق را بیشتر یک «نیت‌نامه سیاسی» می‌داند تا سندی حقوقی و الزام‌آور. او این اقدام را بخشی از نمایش تبلیغاتی ترامپ برای معرفی خود به‌عنوان یک صلح‌طلب و حتی مقدمه‌ای برای دریافت جایزه نوبل صلح ارزیابی می‌کند. از نظر پاک‌آئین، این مسیر در چارچوب منافع ایران و روسیه قرار نمی‌گیرد.
بهرام امیراحمدیان، کارشناس ارشد اوراسیا: با نگاهی تاریخی و حقوقی، تأکید می‌کند که حتی در صورت ایجاد کریدور زنگزور، این مسیر تحت حاکمیت ارمنستان باقی خواهد ماند و قوانین و کنترل‌های مرزی آن توسط ایروان اعمال می‌شود. او معتقد است این گذرگاه ارتباط ایران و ارمنستان را قطع نمی‌کند و تنها حضور نیروهای ناتو یا اسرائیل در آن می‌تواند برای ایران حساسیت‌برانگیز باشد. امیراحمدیان همچنین انتخاب واشنگتن به‌جای مسکو برای میانجی‌گری را نشانه‌ای از تغییر توازن قدرت در قفقاز جنوبی می‌داند که می‌تواند واکنش‌های تند روسیه را به دنبال داشته باشد.

فرصت‌ها و تهدیدهای «مسیر ترامپ» برای ایران

این توافق برای ایران هم فرصت‌ها و هم تهدیدهایی را به همراه دارد:

جاوید قربان‌اوغلی، دیپلمات پیشین: معتقد است این توافق لزوماً تهدیدی برای ایران نیست و حتی می‌تواند فرصتی برای نقش‌آفرینی سازنده و کسب منافع سیاسی و اقتصادی باشد. او هشدار می‌دهد که مخالفت بی‌قید و شرط با توافقی که دو کشور همسایه به آن رسیده‌اند، ممکن است تهران را از معادلات اقتصادی و ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی کنار بگذارد. قربان‌اوغلی تأکید می‌کند که ایران باید نقش سازنده و فعال داشته باشد و از موضع مخرب دوری کند.
شعیب بهمن، کارشناس مسائل بین‌الملل: هشدار می‌دهد که تغییر نام کریدور زنگزور به «مسیر ترامپ» تغییری در اهداف ژئوپلیتیکی پشت آن ایجاد نمی‌کند. به گفته او، این توافق بستری برای حضور بلندمدت آمریکا و ناتو در منطقه فراهم می‌کند و کوچک‌انگاری آن، اشتباهی راهبردی خواهد بود.

موضع رسمی وزارت امور خارجه ایران و شروط ارمنستان

وزارت امور خارجه ایران، ساعاتی پس از رسانه‌ای شدن توافق، ضمن استقبال از «نهایی شدن متن توافق صلح»، بر لزوم پرهیز از هرگونه مداخله خارجی در مجاورت مرزهای ایران تأکید کرده است. این وزارتخانه اعلام کرده که توسعه هر مسیر ترانزیتی باید در چارچوب منافع متقابل و با رعایت کامل حاکمیت ملی کشورها انجام شود.

طبق اظهارات سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، اجرای پروژه «مسیر ترامپ» قرار است با همکاری یک شرکت آمریکایی-ارمنی انجام شود. ارمنستان نیز شروطی برای این توافق تعیین کرده که شامل حفظ تمامیت ارضی، حاکمیت ملی و جلوگیری از اجاره گذرگاه به کشورهای ثالث است.

کارشناسان تأکید دارند که تهران باید با هوشیاری نسبت به اهداف پشت‌پرده آمریکا و متحدانش، از ظرفیت‌های خود برای تبدیل شدن به بازیگری مؤثر و سازنده در منطقه استفاده کند.