تا چه فاصله‌ای می‌توانیم با چشم غیرمسلح به عمق کیهان بنگریم؟

قدر ظاهری و محدودیت‌های دید انسان

توانایی دیدن اجرام آسمانی با چشم غیرمسلح به «قدر ظاهری» یا درخشندگی ظاهری آن‌ها بستگی دارد. برخی ستارگان به قدری پرنور هستند که خورشید در مقایسه با آن‌ها کم‌فروغ به نظر می‌رسد، اما به دلیل فاصله بسیار زیاد، بدون تلسکوپ قابل مشاهده نیستند.

وسعت دید هر فرد به توانایی فیزیولوژیکی چشمان و شرایط نوری محیط بستگی دارد. به طور متوسط، یک فرد با دید طبیعی و در آسمانی بسیار تاریک می‌تواند ستارگانی تا قدر ظاهری ۶ را مشاهده کند. ستارگان کم‌نورتر (با قدر ظاهری بیشتر) معمولاً فقط با چشمان بسیار قوی و در شرایط نوری ایده‌آل قابل رؤیت هستند.

حدود ۹۰۰۰ ستاره در آسمان وجود دارند که قدر ظاهری آن‌ها کمتر از ۶ است و با چشم غیرمسلح دیده می‌شوند. با این حال، تعیین دورترین ستاره قابل مشاهده با چشم غیرمسلح، موضوع بحث و جدل‌های علمی است.

دورترین ستاره قابل مشاهده با چشم غیرمسلح

بسیاری از ستارگان بسیار درخشان، ستارگان متغیر هستند؛ یعنی میزان درخشندگی آن‌ها در طول زمان تغییر می‌کند. برای یافتن دورترین ستاره قابل مشاهده، باید به دنبال جرمی بسیار درخشان باشیم که شاید چند صد هزار برابر خورشید نور ساطع کند. به همین دلیل، قدر ظاهری آن جرم ممکن است همیشه در محدوده دید انسان نباشد.

یکی دیگر از چالش‌ها، میزان اطمینان از فاصله ستارگان است. ماهواره «گایا» متعلق به آژانس فضایی اروپا، دقیق‌ترین نقشه کهکشان راه شیری را ترسیم کرده و موقعیت و حرکت میلیاردها ستاره را ردیابی کرده است، اما این موقعیت‌ها نیز با مقداری عدم قطعیت آماری همراه هستند.

برخی از کاندیداهای دورترین ستاره:

• ستاره «وی۷۶۲ کاسیوپیه»: با فاصله ۲۵۰۰ سال نوری، در مرز قابل مشاهده بودن قرار دارد.
• «رو کاسیوپیه»: یک ابرغول زردرنگ که بیش از ۳۰۰ هزار برابر خورشید درخشندگی دارد و در فاصله ۸ هزار سال نوری قرار گرفته است.
• ستاره فی کاسیوپیه (فی ذات‌الکرسی): این منظومه از چند ستاره تشکیل شده و قدر ظاهری ترکیبی آن ۴٫۹۵ است. این منظومه ممکن است تا ۱۵ هزار سال نوری از ما فاصله داشته باشد.

دورترین جرم کیهانی قابل مشاهده بدون تلسکوپ

اگر دید خود را فراتر از ستارگان گسترش دهیم، می‌توانیم کهکشان‌های دیگر را نیز با چشم غیرمسلح مشاهده کنیم. در صورت برخورداری از دید خوب و قرار گرفتن در شرایط نوری عالی (آسمانی تاریک و بدون آلودگی نوری)، می‌توانید کهکشان آندرومدا را ببینید که ۲٫۵ میلیون سال نوری از ما فاصله دارد.

برخی افراد حتی موفق به دیدن کهکشان‌های M81 (تقریباً ۱۲ میلیون سال نوری) و M83 (۱۵ میلیون سال نوری) نیز شده‌اند.

در صورت وجود شرایط نوری عالی، می‌توانیم کهکشان آندرومدا را در آسمان شب ببینیم.

با این حال، رکورد واقعی مربوط به پدیده انفجار پرتو گاما (GRB) است؛ نوعی انفجار فوق‌العاده قدرتمند از نور که پس از انفجار ابرنواختر یا برخورد ستارگان نوترونی رخ می‌دهد.

رخداد خاصی با نام GRB 080319B که در ۱۹ مارس ۲۰۰۸ اتفاق افتاد، برای ۳۰ ثانیه به قدر ظاهری ۵٫۸ رسید که با چشم غیرمسلح کاملاً قابل مشاهده بود. نور این رویداد ۷٫۵ میلیارد سال در سفر بوده تا به زمین برسد. اگرچه انفجارهای قدرتمندتر دیگری هم ثبت شده‌اند، اما هیچ‌کدام از آن‌ها با چشم غیرمسلح قابل رؤیت نبوده‌اند.

اگر دید چشمانتان اجازه نمی‌دهد کهکشان‌های کم‌نور را ببینید یا نمی‌خواهید منتظر انفجارهای نادر GRB بمانید، هنوز هم گزینه‌ای شگفت‌انگیز پیش رویتان است: ابرهای ماژلانی بزرگ و کوچک. این دو کهکشان کوچک که به دور کهکشان راه شیری می‌چرخند، در نیم‌کره جنوبی زمین، حتی در شرایط نه‌چندان ایده‌آل هم قابل مشاهده‌اند و بیش از ۱۶۰ هزار سال نوری از ما فاصله دارند.

ارتباط کیهانی

شگفت‌انگیز است که می‌توانید به آسمان نگاه کنید و فوتون‌هایی را ببینید که از ورای تاریکی‌های پهناور کیهان، فقط برای برخورد به شبکیه چشمانتان سفر کرده‌اند؛ ارتباطی کیهانی، میان شما و ستارگانی فراتر از مرزهای کهکشانمان.