ایران در آستانه تبدیل شدن به بازیگر کلیدی بازار جهانی عناصر نادر خاکی

وضعیت جهانی و تمرکز قدرت در شرق آسیا

۱۷ عنصر نادر خاکی شامل لانتانوم، سریوم، پرازئودیمیوم، نئودیمیوم، پرومتیوم، ساماریوم، یوروپیوم، گادولینیوم، تربیوم، دیسپروزیوم، هولمیوم، اربیوم، تولیوم، ایتربیوم، لوتتیوم، اسکاندیوم و ایتریوم هستند. تولید جهانی این عناصر سالانه حدود ۳۹۰ هزار تن برآورد می‌شود که تقریباً ۲۷۰ هزار تن آن در چین استخراج می‌گردد.

چین با در اختیار داشتن حدود ۴۴ میلیون تن ذخایر اثبات‌شده و فناوری‌های پیشرفته جداسازی و فرآوری، کنترل مؤثری بر بازار جهانی دارد. پس از چین، برزیل با ۲۱ میلیون تن و استرالیا با ۵.۷ میلیون تن ذخایر اثبات‌شده، در رده‌های بعدی قرار دارند. این تمرکز تولید در چند کشور محدود، وابستگی بالایی برای صنایع پیشرفته در اروپا، آمریکا و شرق آسیا ایجاد کرده و ریسک‌های ژئوپلیتیک قابل‌توجهی را به همراه دارد که کشورها را به سمت تنوع‌بخشی منابع سوق داده است.

ارزش بالقوه ذخایر عناصر نادر خاکی ایران

مطالعات اکتشافی نشان می‌دهد که ایران از ظرفیت‌های چشمگیری در این حوزه برخوردار است. برآوردهای رسمی حاکی از آن است که ارزش عناصر نادر خاکی موجود در خاک کشور، به‌ازای هر تن ماده معدنی، حدود یک میلیارد تومان است. این محاسبات حتی بر مبنای کمترین عیار شناسایی‌شده (۱۷۸ ppm) انجام شده و همچنان از توجیه اقتصادی بالایی برخوردار است. شواهد حاکی از وجود ذخایر با عیار بالاتر نیز هست که در مراحل اولیه شناسایی قرار دارند. این پتانسیل می‌تواند ایران را با سرمایه‌گذاری کافی و برنامه‌ریزی دقیق در بخش اکتشاف و فرآوری، به یکی از عرضه‌کنندگان کلیدی این حوزه در منطقه و جهان تبدیل کند.

با وجود استخراج بیش از ۷۰ نوع ماده معدنی در کشور، ورود ایران به حوزه استحصال عناصر نادر خاکی پدیده‌ای جدید محسوب می‌شود. این عناصر در صنایع گوناگونی از جمله:

• لیزرها و نمایشگرها
• باتری‌های لیتیومی
• توربین‌های بادی و خودروهای برقی
• تجهیزات مخابراتی
• نانوفناوری و صنایع الکترونیک

کاربرد دارند. منبع اصلی این عناصر در ایران، خاک مونازیت است که نوعی فسفات طبیعی و حامل عناصر نادر خاکی محسوب می‌شود. توانایی استخراج و فرآوری این خاک، ایران را در موقعیتی قرار می‌دهد که بتواند زنجیره ارزش این عناصر را در داخل کشور تکمیل کند و علاوه بر کاهش وابستگی به واردات، ارزش افزوده بالایی برای اقتصاد ملی ایجاد کند.

تجربه کشورهای پیشرو و موقعیت ایران

تجربه کشورهای پیشرو نشان می‌دهد که صرفاً استخراج ماده معدنی به‌تنهایی مزیت پایدار ایجاد نمی‌کند. ارزش افزوده زمانی خلق می‌شود که فرآوری، جداسازی، تولید محصولات میانی و نهایی و ادغام با صنایع پایین‌دستی در داخل کشور انجام گیرد. این رویکرد نه تنها اشتغال و درآمدزایی بیشتری ایجاد می‌کند، بلکه موجب توسعه دانش فنی، ایجاد خوشه‌های صنعتی جدید و افزایش توان رقابتی در بازار جهانی خواهد شد. این هدف در وزارت صنعت، معدن و تجارت دنبال می‌شود و یکی از مهم‌ترین پروژه‌های دولت چهاردهم در حوزه توسعه معادن به حساب می‌آید.

در حال حاضر، فرآیند جداسازی و استحصال کامل این عناصر در ایران اجرایی شده و کشور را وارد فهرست محدود دارندگان فناوری جداسازی قرار داده است. این مزیت کلیدی برای توسعه زنجیره ارزش به‌ویژه در شرایطی اهمیت دارد که بسیاری از کشورهای دارنده ذخایر، خاک معدنی خود را بدون فرآوری به چین و سایر مراکز صنعتی صادر می‌کنند. دستیابی به این فناوری می‌تواند نقطه آغاز شکل‌گیری یک صنعت بومی و دانش‌بنیان در کشور باشد.

دو معدن بزرگ با مجموع ذخیره ۱۲۵ میلیون تن خاک در منطقه مروست استان یزد شناسایی شده است. یزد به دلیل دارا بودن منابع معدنی ارزشمند، از جمله عناصر نادر خاکی، به عنوان یکی از قطب‌های بالقوه توسعه صنایع استراتژیک معدنی مطرح شده است. برای اجرای فاز نخست پروژه استحصال، زمینی به وسعت ۱۵ هکتار اختصاص یافته و سرمایه‌گذاری اولیه آن حدود ۱,۵۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است. همچنین، نخستین کارخانه تولید عناصر نادر خاکی کشور با ظرفیت اسمی ۱,۸۰۰ تن در دست احداث است.

بهره‌برداری موفق از این واحد صنعتی می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری زنجیره ارزش داخلی و ایجاد بازار صادراتی پایدار برای کشور شود. توسعه صنعت عناصر نادر خاکی در ایران می‌تواند بستر مناسبی برای شکل‌گیری خوشه‌های صنعتی جدید، ارتقای دانش و فناوری‌های داخلی، تامین نیاز صنایع پیشرفته و افزایش تاب‌آوری اقتصادی کشور از طریق تنوع‌بخشی به سبد تولید بخش معدن باشد.

بهره‌گیری هوشمندانه از این ظرفیت‌ها می‌تواند مسیر تازه‌ای برای ورود ایران به اقتصاد دانش‌بنیان، رقابت در زنجیره ارزش جهانی و تحقق توسعه پایدار فراهم کند. تحقق این چشم‌انداز مستلزم سیاستگذاری دقیق، جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، توسعه زیرساخت‌های صنعتی و تربیت نیروی انسانی متخصص است.