آیکون خبر

خبر کامل

طاعون: از همه‌گیری مرگ سیاه تا کنترل امروزی در ایران و جهان

طاعون: از همه‌گیری مرگ سیاه تا کنترل امروزی در ایران و جهان

طاعون: از مرگ سیاه تا کنترل امروزی؛ سفری در تاریخ یک بیماری مهلک

طاعون، بیماری باکتریایی ناشی از «یرسینیا پستیس» که از طریق کک‌های موش منتقل می‌شود، زمانی تهدیدی جهانی بود و با تب، تورم غدد لنفاوی و مرگ سریع شناخته می‌شد. این مقاله به بررسی تاریخچه این بیماری از همه‌گیری‌های ویرانگر قرون گذشته تا وضعیت نادر کنونی آن می‌پردازد و نقش پیشرفت‌های پزشکی در مهار آن را روشن می‌سازد.

مرگ سیاه: فاجعه قرن چهاردهم

در سال ۷۲۶ شمسی (۱۳۴۷ میلادی)، طاعون خیارکی، که به «مرگ سیاه» شهرت یافت، از آسیای مرکزی آغاز شد و از طریق جاده ابریشم و مسیرهای دریایی به اروپا رسید. این همه‌گیری بی‌سابقه، جان حدود ۵۰ میلیون نفر، معادل نیمی از جمعیت اروپا را گرفت.

در ایران نیز، شهرهایی چون تبریز و شیراز به شدت آسیب دیدند. مردم آن زمان، به دلیل ناآگاهی از عامل بیماری، آن را به خشم الهی یا تأثیر ستارگان نسبت می‌دادند. روش‌های درمانی رایج آن دوره، از جمله خون‌ریزی و استفاده از گیاهان دارویی، بی‌اثر بودند و گورهای دسته‌جمعی در شهرها به نمادی از این فاجعه تبدیل شدند.

بازگشت طاعون در دوران قاجار

در قرون ۱۲ و ۱۳ شمسی (۱۸ و ۱۹ میلادی)، طاعون بارها به ایران بازگشت. همه‌گیری سال ۱۲۴۶ شمسی (۱۸۶۷ میلادی) در مناطق کردستان و آذربایجان، هزاران قربانی گرفت. فقدان زیرساخت‌های بهداشت عمومی و دانش پزشکی کافی، عمق فاجعه را دوچندان کرد.

در تهران، بیمارستان‌های موقت مملو از بیماران شدند و گزارش‌های تاریخی از مرگ روزانه صدها نفر حکایت دارند. این شیوع‌ها که عمدتاً از طریق تجارت و سفر وارد کشور می‌شدند، نشان دادند که بیماری مرز نمی‌شناسد و می‌تواند به سرعت گسترش یابد.

رواج طاعون خیارکی در ایران قدیم
رواج طاعون خیارکی در ایران قدیم

کشف باکتری و ساخت اولین واکسن

نقطه عطف در مبارزه با طاعون، در سال ۱۲۷۳ شمسی (۱۸۹۴ میلادی) رقم خورد؛ زمانی که الکساندر یرسین، پزشک فرانسوی، باکتری «یرسینیا پستیس» را در هنگ‌کنگ کشف کرد. او با مشاهده این باکتری در کک‌های موش، ثابت کرد که عامل اصلی طاعون است. این کشف، که همزمان با تحقیقات کیتاساتو شیباسابورو ژاپنی صورت گرفت، طاعون را از یک راز ماورایی به یک بیماری قابل درک علمی تبدیل کرد. بعدها، مؤسسه پاستور ایران (تأسیس ۱۲۹۹ شمسی/۱۹۲۰ میلادی) از این دانش برای تشخیص طاعون بهره برد.

در سال ۱۲۷۶ شمسی (۱۸۹۷ میلادی)، والدمار هافکین، میکروب‌شناس روس، اولین واکسن طاعون را تولید کرد. این واکسن که حاوی باکتری ضعیف‌شده بود، در هند آزمایش شد و توانست میزان مرگ‌ومیر را کاهش دهد، هرچند اثربخشی آن محدود بود و نیاز به تزریق‌های مکرر داشت.

واکسن هافکین از اوایل قرن ۱۳ شمسی (۲۰ میلادی) وارد ایران شد و در مناطق پرخطر مانند کردستان مورد استفاده قرار گرفت. با این حال، درمان‌های اولیه مانند سرم‌های آنتی‌بادی، گران و کم‌اثر بودند.

والدمار هافکین
والدمار هافکین

آنتی‌بیوتیک‌ها: نقطه عطف درمان

کشف «استرپتومایسین»، یک آنتی‌بیوتیک قوی، در سال ۱۳۲۲ شمسی (۱۹۴۳ میلادی) توسط سلمان واکسمن (برنده نوبل ۱۹۵۲)، طاعون را به یک بیماری قابل درمان تبدیل کرد. این دارو با نابودی مستقیم باکتری، میزان مرگ‌ومیر را به شدت کاهش داد.

در ایران، از دهه ۱۳۳۰ شمسی، استرپتومایسین به طور گسترده در بیمارستان‌ها مورد استفاده قرار گرفت و به مهار شیوع طاعون کمک شایانی کرد. همزمان، بهبود استانداردهای بهداشت عمومی، از جمله کنترل جمعیت موش‌ها و تصفیه آب، نقش کلیدی در این موفقیت ایفا کرد.

وضعیت طاعون در ایران امروز

امروزه، طاعون در ایران بسیار نادر است. آخرین شیوع بزرگ آن در دهه ۱۳۴۰ شمسی در غرب کشور رخ داد که با استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها و قرنطینه به سرعت کنترل شد. مؤسسه پاستور ایران اکنون دارای آزمایشگاه‌های تخصصی برای تشخیص «یرسینیا پستیس» است.

در سال جاری (۱۴۰۴ شمسی)، موارد طاعون به چند مورد پراکنده، عمدتاً ناشی از تماس با حیوانات وحشی در مناطق روستایی، محدود شده است. وزارت بهداشت با نظارت مستمر و برنامه‌های آموزشی، این بیماری را تحت کنترل کامل دارد.

چالش‌های جهانی طاعون

با وجود پیشرفت‌ها، طاعون همچنان در مناطقی مانند ماداگاسکار و آفریقای مرکزی مشاهده می‌شود. مقاومت باکتری به آنتی‌بیوتیک‌ها و دسترسی محدود به دارو در کشورهای فقیر، از چالش‌های اصلی جهانی است. در ایران، چالش‌های مرزی و تجارت غیرقانونی حیوانات می‌تواند خطر بازگشت این بیماری را زنده نگه دارد.

سازمان جهانی بهداشت گزارش می‌دهد که سالانه بین ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ مورد طاعون در سراسر جهان رخ می‌دهد، اما با تشخیص و درمان سریع، میزان مرگ‌ومیر به زیر ۱۰ درصد کاهش یافته است.

شناسنامه خبر:

درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:

تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.

دسترسی رایگان به هوشنگ ↗