خبر کامل
پیامدهای جنگ ۱۲ روزه: از تعدیل نیرو تا چالش‌های اجتماعی و ضعف پدافند غیرعامل
پیامدهای پنهان جنگ ۱۲ روزه: از تعدیل نیرو تا افزایش آسیب‌های اجتماعی
جنگ دوازده روزه، هرچند کوتاه بود و با محوریت حمله به تاسیسات خاص، اما پایان آن سرآغاز چالش‌های عمیق اقتصادی و اجتماعی برای کشور شد. این درگیری، نه تنها به تعدیل گسترده نیروی کار و کاهش درآمدها انجامید، بلکه آسیب‌های اجتماعی پنهانی را نیز آشکار ساخت که اکنون جامعه با آینده‌ای مبهم در دوران پساجنگ مواجه است. این گزارش به بررسی دقیق این پیامدها از دیدگاه کارشناسان حوزه اجتماعی و اقتصادی می‌پردازد.
تعدیل نیروی کار و چالش‌های اقتصادی
علی حیدری، مشاور عالی مدیرعامل سازمان تامین اجتماعی، در پاسخ به این پرسش که آیا تعدیل نیروی کار صرفاً نتیجه جنگ ۱۲ روزه بود، اظهار داشت: «در قانون اساسی، دولت مکلف به صیانت از مردم در برابر مخاطرات اقتصادی و بلایای طبیعی است. اگر نظام فراگیر تامین اجتماعی وجود داشت، می‌توانستیم رصد کنیم که تعدیل نیرو در کدام کارگاه‌ها باید صورت گیرد، چراکه تنها ۱۷ استان درگیر جنگ بودند و در برخی از آن‌ها فقط یک پادگان مورد هدف قرار گرفت. بنابراین، نباید کل بنگاه‌های آن استان به سمت تعدیل نیرو می‌رفتند.»
وی افزود که بخشی از این تعدیل‌ها ناشی از سوءاستفاده و عدم مدیریت بود. اما بخش مهم‌تر، وضعیت اقتصادی کشور پیش از جنگ بود: «ما قبل از شروع جنگ در حصر اقتصادی بودیم، بنابراین تولید و انباشت سرمایه تقریباً صفر بود. در چنین وضعیتی، با خروج سرمایه از تولید به سمت سوداگری و فعالیت‌های غیرمولد و همچنین خروج سرمایه از کشور مواجه بودیم.»
حیدری تاکید کرد که جنگ این وضعیت را تشدید کرد: «تا قبل از جنگ، سرمایه‌گذار اصلی در کشور می‌ماند و تنها بخشی از اموال یا خانواده‌اش به خارج منتقل می‌شد، اما در اثر این جنگ، بخشی از سرمایه‌ها به طور کامل از کشور خارج شد. اکنون کشور دچار بلاتکلیفی است و سرمایه‌داران از سرمایه‌گذاری جدید خودداری کرده یا آن را کاهش می‌دهند.»
در مقایسه با دوران کرونا، حیدری معتقد است که نقش حاکمیت در حمایت از کسب‌وکارها در آن دوره قوی‌تر بود: «شاید به این خاطر که دست دولت بازتر بود، مثلاً در حوزه سلامت ۱.۵ میلیارد دلار از صندوق توسعه ملی برداشت شد، اما در جنگ اخیر به دلیل مشکلات دولت و ناترازی‌ها، این حمایت‌ها انجام نشد و حتی در حوزه مالیات نیز کمکی به بنگاه‌ها نشد.»
در مورد پیش‌بینی وضعیت بیکاری، حیدری اظهار داشت: «اگر خروج اتباع غیرمجاز شدت نمی‌گرفت، شاید مسئله بیکاری جدی‌تر می‌شد. این گروه نیروهای ارزانی بودند که قانون تامین اجتماعی برایشان رعایت نمی‌شد و کارفرماها آن‌ها را به کار می‌گرفتند. اما با خروج اتباع غیرمجاز، روند تعدیل نیروی کار خصوصاً در تولید انبوه و کسب‌وکارهای سنتی زیاد جدی نشد؛ اما برعکس، اکنون بیکاری در فعالیت‌های مدرن مانند گردشگری می‌تواند بیشتر شود.»
وی همچنین به پدیده «کاسبان جنگ» اشاره کرد: «همان افرادی که کاسب تحریم بودند، به طور طبیعی کاسب جنگ هم می‌توانند باشند، چراکه در شرایط جنگ، تحریم‌ها تداوم دارد و نفع آن‌ها برقرار می‌شود.»
افزایش آسیب‌های اجتماعی و ضعف پدافند غیرعامل
سید حسن موسوی چلک، معاون سازمان بهزیستی کشور، در خصوص نگرانی‌های خود در طول جنگ ۱۲ روزه، به گروه‌های آسیب‌پذیر اشاره کرد: «وقتی بحرانی اتفاق می‌افتد، گروه‌هایی مانند سالمندان تنها، کودکان، افراد دارای معلولیت، بی‌خانمان‌ها، بیماران و افراد دارای اعتیاد، شرایط حادتری پیدا می‌کنند. ما تلاش کردیم در آن دوره مراقب این گروه‌ها باشیم، مثلاً نیم ساعت قبل از حمله به صدا و سیما، شیرخوارگاه آمنه را تخلیه کردیم.»
وی افزود که این اقدام بر اساس تجربه بود: «در قصرشیرین، یکی از مراکز ما که کنار سایت نظامی بود، مورد اصابت قرار گرفت و یک شهید و جانباز داشتیم. بنابراین، با توجه به نوع جنگ، تصمیم گرفتیم بچه‌ها را از کنار سایت‌های حساس خارج کنیم.»
موسوی چلک به چالش شناسایی گروه‌های آسیب‌پذیر اشاره کرد: «امروز ما اطلاعاتی نداریم که یک سالمند تنها کجا زندگی می‌کند. به دلیل عدم آمایش، نمی‌دانیم اگر در شهری جنگی صورت گرفت، کدام گروه به حمایت بیشتری نیاز دارند. متاسفانه ما اصلاً اطلاعاتی از این افراد نداریم و در روزهای بحران با چالش مواجه می‌شویم. بنابراین، نیازمند یک بانک اطلاعاتی و نظام تامین اجتماعی چند لایه هستیم تا با شناسایی افراد در مواقع بحران بتوانیم به آن‌ها خدمت‌رسانی کنیم.»
او همچنین بر لزوم وجود گروه‌های آموزش‌دیده برای ارائه خدمات در شهرها تاکید کرد: «ممکن است با وضعیتی در جنگ مواجه شویم که برخی مربی‌ها مراکز را رها کنند و بروند. ما مراقب محلی نداریم که با این مراکز در ارتباط باشند و در صورت نیاز کمک کنند.»
موسوی چلک اذعان داشت که در طول جنگ ۱۲ روزه، مواردی از رها کردن مراکز توسط مربیان وجود داشت، اما به دلیل کوتاه بودن جنگ، مدیریت شد. وی هشدار داد: «اگر گستره جنگ فراتر می‌رفت و مراکز اجتماعی را هدف می‌گرفت، مدیریت جنگ از نظر تامین منابع، نیروی انسانی و جایگزینی افراد در مراکز امن، کار سختی می‌شد. ما چهل سال منتظر این جنگ بودیم اما در کشور پناهگاه نداشتیم که مردم بتوانند یک ماه حداقل خدمات را دریافت کنند.»
در دوران جنگ، تماس‌ها با مرکز مشاوره بهزیستی تغییر کرد: «قبل از جنگ، افراد با هر موضوعی از دعوا تا طلاق با اورژانس اجتماعی (۱۲۳) یا شماره ۱۴۸۰ تماس می‌گرفتند، اما در دوران جنگ، تماس‌ها درباره اضطراب و استرس ناشی از جنگ در تهران تا ۲۰ درصد افزایش پیدا کرد.»
موسوی چلک پیش‌بینی کرد که با طولانی‌تر شدن بحران، گرایش به مصرف مواد مخدر، تنش در خانواده، افکار و اقدام به خودکشی بیشتر خواهد شد. او تاکید کرد: «دولت باید دسترسی به مراکز مشاوره و اورژانس اجتماعی را در کوتاه‌ترین زمان ممکن فراگیر کند.»
در مورد طرد شدن افراد دارای معلولیت یا سالمند، موسوی چلک گفت: «دوازده روز برای این اتفاق کم بود، اما اگر ادامه پیدا می‌کرد، قطعاً نگران این وضعیت می‌شدیم، چراکه در دوران کرونا شاهد چنین اتفاقاتی بودیم، مانند رها کردن نوزادان یا سالمندان کنار مراکز بهزیستی. ما خودمان را برای وقوع این اتفاق در صورت ادامه جنگ آماده کرده بودیم.»
سرمایه اجتماعی و مهاجرت
موسوی چلک در مورد سرمایه اجتماعی اظهار داشت: «پایین بودن سرمایه اجتماعی در کشور حداقل در این جنگ خودش را زیاد نشان نداد، از آنجایی که طرف حمله ما اسرائیل بود، یک همگرایی با محور ایران میان مردم درست شد که با همبستگی اجتماعی نهادینه متفاوت است. با این وجود، مردم همراهی بیشتری را با کشور انجام دادند. اما اگر جنگ استمرار پیدا می‌کرد و انتظارات مردم از دولت اجرایی نشود، همین همگرایی هم کمتر می‌شود و ما نباید گول این فضای شکننده را بخوریم.»
حیدری نیز افزود: «در این جنگ، مردم به ایران و ملی‌گرایی پناه آوردند. اگر نتوانیم از شرایط خوب استفاده کنیم، می‌تواند اثرات مخربی در اتفاقات بعدی داشته باشد.»
هر دو کارشناس معتقدند که اقدامات حاکمیت پس از جنگ در راستای تقویت سرمایه اجتماعی نبوده است. موسوی چلک گفت: «سرمایه اجتماعی یک شبه رخ نمی‌دهد و به ابزاری مانند بازنگری در سیاست‌گذاری‌ها، پذیرش تنوع اجتماعی، شفافیت، آزادی بیان و توجه به حقوق شهروندی نیاز دارد. در کشور ما، حوزه اجتماعی هیچ وقت جدی گرفته نمی‌شود.»
در مورد مهاجرت، حیدری اظهار داشت: «بخش زیادی از افرادی که توانایی خروج داشتند، خارج شده‌اند. اگر کسانی هم مردد بودند، در این شرایط عدم اطمینان، ایده مهاجرت را تقویت می‌کنند.»
موسوی چلک نیز افزود: «جنگ مولفه عدم اطمینان را داشت. در همان روز اول جنگ، جاده شمال مسدود شد و مردم ۱۷ ساعت در راه بودند. گاهی این مهاجرت از محل سکونت است، اما وقتی عدم اطمینان بیشتر شود، مهاجرت دائم جلوه بیشتری پیدا می‌کند که می‌تواند داخلی یا خارجی باشد.»
درس‌هایی از پدافند غیرعامل
موسوی چلک تاکید کرد که در کشور، پدافند غیرعامل باور نشده است: «موضوع پدافند غیرعامل یعنی آمادگی برای پاسخ دادن به نیازهای آنی در شرایط بحرانی. یعنی اگر جنگ شد، بدانیم اقدامات ما در حوزه درمان، بیماری‌های خاص و تاب‌آوری محلی چیست. به نظرم توجه به پدافند غیرعامل درس خوبی است.»
او بزرگترین خطای استراتژیک را تلاش برای نهادینه کردن پدافند غیرعامل با نگاه پدافند عامل دانست: «در کشور ما، جمعیت غیردولتی که می‌تواند نقش پدافند غیرعامل داشته باشد، باور ندارند. حوزه پدافند غیرعامل ربطی به نگاه نظامی ندارد، اما در کشور دقیقاً با نگاه نظامی مدیریت می‌شود. تجربه من این بود که حضور نیروهای اورژانس اجتماعی در جنگ دوازده روزه چقدر در ایجاد آرامش برای مردم تاثیرگذارتر بود تا لباس‌هایی که ماهیت نظامی داشت.»
حیدری نیز با این دیدگاه موافق بود: «در تجارب دنیا، پدافند غیرعامل کاملاً غیرنظامی و غیرامنیتی است و بیشتر به وجه اجتماعی و مردمی پدافند می‌پردازد، در حالی که در کشور ما پدافند غیرعامل نظامی و امنیتی است. ما باید به سمت پدافند اجتماعی مردم‌محور حرکت کنیم و یک جمعیت دفاع مدنی داشته باشیم که کاملاً غیرسیاسی و غیرایدئولوژیک باشد و به همه افراد با همه رویکردهایی که دارند، خدمات ارائه دهد.»
موسوی چلک در پایان افزود: «در همین جنگ بود که فهمیدیم اصلاً نباید مراکز اجتماعی را کنار سایت‌های حساس بگذاریم، یا حتی مراکز حساس نباید کنار اماکن مسکونی باشند. پدافند غیرعامل اصلاً محرمانه نیست، اما هنوز بخشنامه‌های این حوزه محرمانه ارسال می‌شود، برای اینکه غالب نگاه در پدافند غیرعامل مانند پدافند عامل است.»
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
زمان انتشار:
۰۳:۳۴ - ۱۴۰۴/۰۵/۲۵