تغییر کاربری اراضی شهری، عامل افزایش ۲ درجه‌ای دمای شهرها: هشداری جدی برای ایران

افزایش بی‌سابقه دما در ایران

سیدکاظم علوی‌پناه، استاد دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران و سرپرست این تحقیق، با ابراز نگرانی شدید از افزایش دما در ایران، تاکید کرد که کشور در سال‌های اخیر رکوردهای جهانی گرما را شکسته است. بر اساس داده‌های ماهواره‌ای نظیر MODIS، Landsat و Sentinel-۳، افزایش نگران‌کننده دمای سطح زمین (LST) به ویژه در مناطق مرکزی، شرقی و جنوبی ایران به ثبت رسیده است. بسیاری از کلان‌شهرهای ایران، از جمله مشهد، اکنون در زمره بزرگ‌ترین جزایر حرارتی منطقه قرار گرفته‌اند که این پدیده زندگی میلیون‌ها نفر را به چالش کشیده و هزینه‌های انرژی، سلامت و خدمات شهری را به شدت افزایش داده است.

«افزایش دمای زمین، واقعیتی است که هر روز در زندگی ما تکرار می‌شود. تابستان‌هایی که طولانی‌تر و داغ‌تر شده‌اند، شهرهایی که به کوره‌های حرارتی تبدیل شده‌اند و خاکی که دیگر تاب گرما را ندارد. گرمایش زمین، به‌ویژه در کشور‌های خشک و نیمه‌خشک مانند ایران، نه فقط یک تهدید زیست‌محیطی، بلکه بستری برای گسترش سایر بحران‌هاست.»

وی افزود که در دنیای امروز، بحران‌ها به هم پیوسته‌اند و اثرات گرمایش جهانی صرفاً به دمای هوا محدود نمی‌شود؛ بلکه با شتاب‌دادن به سایر بحران‌ها، یک ساختار پیچیده و خطرناک از پیامدهای هم‌افزا شکل می‌گیرد. این هم‌افزایی منجر به شرایطی می‌شود که هر اقدام کوچک اشتباه می‌تواند زنجیره‌ای از واکنش‌های بزرگ و پیش‌بینی‌ناپذیر را فعال کند.

جزئیات و نتایج پژوهش

این پژوهش در قالب رساله دکتری خانم زینت کومه، دانشجوی دکترای سنجش از دور و GIS دانشگاه تهران، با همکاری دکتر سعید حمزه و دکتر سارا عطارچی از اعضای هیأت علمی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران و دکتر هادی معماریان، عضو هیأت علمی دانشگاه بیرجند، طراحی و اجرا شده است. هدف این پروژه علمی، تحلیل دقیق‌تر ارتباط بین تغییرات کاربری اراضی و افزایش دمای سطح زمین در دو شهر مهم با اقلیم متفاوت، مشهد و ساری، با استفاده از داده‌های سنجش از دور در بازه زمانی ۱۹۸۵ تا ۲۰۲۰ و بهره‌گیری از روش‌های یادگیری عمیق بوده است.

علوی‌پناه درباره نتایج این پژوهش اظهار داشت:

• در دوره زمانی ۳۵ ساله، دمای سطح زمین در برخی مناطق بیش از ۲ درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است.
• این افزایش دما به ویژه در نقاطی مشاهده شده که پوشش جنگلی و کشاورزی به مناطق شهری تبدیل شده‌اند.
• در مقابل، مناطقی با پوشش گیاهی پایدار و مدیریت‌شده، دمایی نسبتاً ثابت‌تر و پایین‌تر را تجربه کرده‌اند.

وی همچنین به دقت بالای برآوردهای این پژوهش اشاره کرد و گفت که مدل شبکه عصبی کانولوشنی (CNN) با دقت ۹۲.۰۳ درصد عملکرد بهتری نسبت به الگوریتم‌های سنتی مانند SVM و Random Forest نشان داده است. این امر نشان‌دهنده توان بالای یادگیری عمیق در تحلیل روابط پیچیده زیست‌محیطی و مکانی است.

راهکارها و توصیه‌ها برای آینده

عضو هیأت علمی «سنجش از دور و GIS» دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران به اهمیت این پژوهش و تأثیر آن بر برنامه‌ریزی شهری اشاره کرد. نتایج این تحقیق تأکید می‌کند که الگوی توسعه شهری، تأثیر مستقیم و معناداری بر دمای سطح زمین دارد و روش‌های پایش و مدل‌سازی مبتنی بر یادگیری عمیق می‌توانند ابزارهای مؤثری برای تصمیم‌گیری در زمینه برنامه‌ریزی شهری و کاهش اثرات جزایر حرارتی باشند.

با توجه به پیش‌بینی افزایش دمای زمین در سال‌های آینده، توسعه راهکارهای پایدار از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است:

• افزایش فضای سبز شهری: ایجاد و گسترش پارک‌ها، باغ‌ها و فضاهای سبز در مناطق شهری.
• کنترل گسترش بی‌رویه شهرها: جلوگیری از توسعه افقی و نامنظم شهرها.
• حفظ پوشش‌های گیاهی طبیعی: حفاظت از جنگل‌ها، مراتع و سایر اکوسیستم‌های طبیعی اطراف شهرها.
• استفاده از مصالح پایدار: به کارگیری مواد ساختمانی با قابلیت جذب کمتر گرما.
• طراحی شهری اقلیم‌محور: برنامه‌ریزی شهری با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی و کاهش اثرات گرمایش.

علوی‌پناه تاکید کرد که این پژوهش فراتر از تحلیل گذشته، ابزاری برای پیش‌بینی آینده شهرها نیز فراهم کرده است. با درک بهتر رابطه بین تغییرات کاربری زمین و گرمایش موضعی، می‌توان سناریوهای توسعه شهری را بازبینی کرد و سیاست‌هایی بر پایه حفظ تعادل محیطی طراحی کرد.

«اگر مسئولان، مدیران شهری و تصمیم‌گیران کلان، از این داده‌ها و تحلیل‌ها بهره نگیرند، فردا در مقابل پیامد‌های آن ناتوان خواهند ماند. اکنون زمان آن است که با دیدی علمی، سیستمی و کل‌نگر، برای نجات زمین و آینده‌مان، تصمیمی آگاهانه بگیریم.»

وی در پایان هشدار داد: «زمین با ما سخن می‌گوید؛ اما نه با کلمات، بلکه با افزایش دما، خشکسالی، ریزگرد و آتش‌سوزی. اگر این زبان را نشنویم، اگر پیام‌هایش را نادیده بگیریم، اگر همچنان جنگ با طبیعت را ادامه دهیم، آینده‌ای بسیار گرم‌تر، خشک‌تر و ناپایدارتر در انتظار ما خواهد بود.»