چالش‌های حفاظت از جنگل‌های هیرکانی: از تخریب تا کمبود نیرو

تهدیدات فزاینده جنگل‌های هیرکانی

جنگل‌های هیرکانی، با قدمتی بیش از ۴۰ میلیون سال، در سال‌های اخیر با فشارهای متعددی مواجه بوده‌اند. رضا فرهادی، کارشناس توسعه پایدار و محیط زیست، عوامل اصلی این تخریب را چنین برمی‌شمرد:

• برداشت‌های غیرمجاز چوب: قطع بی‌رویه درختان برای مصارف غیرقانونی.
• توسعه بی‌رویه ویلاسازی و جاده‌کشی: تجاوز به حریم جنگل برای ساخت‌وساز و ایجاد زیرساخت‌های نامناسب.
• ضعف در اجرای قوانین و نظارت: نبود سازوکارهای قانونی و نظارتی کافی برای حفاظت.
• تغییرات اقلیمی: کاهش بارندگی و تغییرات دمایی که شرایط شکننده این جنگل‌ها را تشدید کرده است.

فرهادی همچنین تأکید می‌کند که گردشگری بدون برنامه‌ریزی و ظرفیت‌سنجی، سهم بالایی در تخریب دارد. ورود بی‌رویه گردشگران، رهاسازی زباله، استفاده نادرست از منابع آب و خاک، و برگزاری تورهای طبیعت‌گردی بدون رعایت اصول زیست‌محیطی، فشار زیادی به این اکوسیستم‌های حساس وارد می‌کند.

راهکارهای مقابله با تخریب و توسعه پایدار

به عقیده کارشناسان، گردشگری پایدار می‌تواند به ابزاری قدرتمند برای حفاظت از طبیعت تبدیل شود. حضور گردشگران آگاه نه تنها به ایجاد اشتغال کمک می‌کند، بلکه انگیزه حفاظت از طبیعت را نیز افزایش می‌دهد. راهکارهای کلیدی برای مقابله با روند تخریب عبارتند از:

• اجرای قاطع قوانین: جلوگیری از زمین‌خواری و ویلاسازی در حریم جنگل‌ها.
• آموزش و فرهنگ‌سازی: ارتقاء آگاهی گردشگران و جوامع محلی درباره اهمیت حفاظت از محیط زیست.
• تقویت گردشگری مسئولانه و جامعه‌محور: هدایت منافع مالی گردشگری به سمت مردم محلی برای افزایش انگیزه حفاظت.

جنگل‌های هیرکانی نه تنها یک میراث طبیعی جهانی، بلکه سرمایه‌ای ملی هستند که حفاظت از آن‌ها نیازمند عزم مشترک دولت، مردم و گردشگران است. توسعه پایدار گردشگری می‌تواند پلی میان بهره‌برداری اقتصادی و حفاظت از محیط زیست ایجاد کند.

ضرورت توسعه مناطق حفاظت‌شده و مدیریت گردشگر

حسین مرادپناه، کارشناس محیط زیست، توسعه مناطق حفاظت‌شده و هدایت هوشمند گردشگران را راهکاری مؤثر برای حفاظت از هیرکانیان می‌داند. او معتقد است:

«ایجاد مناطق حفاظت‌شده به ما این امکان را می‌دهد که بتوانیم بهتر به هیرکانیان رسیدگی کنیم. برای مثال، می‌بایست گردشگری را محدود به برخی مناطق و زمان‌های خاص کنیم و طبق برنامه‌ریزی جلو برویم. در بسیاری از کشورهای مالک هیرکانیان، شما نمی‌توانید هر وقت بخواهید از هر کجا که بخواهید وارد شوید و باید از قبل نام‌نویسی کنید؛ حتی محل دقیق مکانی که می‌خواهید بروید، تعدادتان و حتی لوازم‌تان را باید ثبت کنید و در قبال این گردشگری در قلب هیرکانیان باید هزینه‌ای بپردازید که صرف نگهداری همان جنگل‌ها می‌شود. این یعنی قاعده‌مندی که در کشورمان نداریم.»

مرادپناه تأکید می‌کند که هیرکانیان عرصه‌های ناب برای زیست گونه‌های جانوری و گیاهی ارزشمند هستند و باید ابزارها و امکانات حفاظتی توسعه یابد. او حفظ این جنگل‌ها را به اندازه منابع آبی حیاتی می‌داند، چرا که این گنجینه باقی‌مانده از عصر یخبندان، ارزشی ویژه دارد.

وی همچنین پیشنهاد می‌کند که از ظرفیت‌های بخش خصوصی، جوامع محلی و سرمایه‌گذاران برای حفاظت از هیرکانیان بهره‌گیری شود و این مسئولیت به مردم سپرده شود، رویکردی که در بسیاری از کشورهای دنیا موفقیت‌آمیز بوده است.

چالش کمبود نیروی محیط‌زیست

سعید یوسف‌پور، مدیرکل محیط زیست استان سمنان، به شدت کمبود نیرو در این اداره کل به عنوان یک معضل بزرگ اشاره کرده است. او می‌گوید:

• مناطقی در استان سمنان تنها با یک نفر نیروی حفاظتی اداره می‌شوند.
• در منطقه خوش‌ییلاق، از سه پاسگاه، دو پاسگاه به دلیل کمبود نیرو تعطیل و یک پاسگاه نیز نیمه‌تعطیل است.

با این حال، یوسف‌پور از حفاظت مشارکتی و آموزش محلی به عنوان راهکارهایی برای مقابله با این کمبود یاد می‌کند و بر تلاش برای بهره‌گیری از همه ظرفیت‌ها برای حفظ و نگهداری عرصه‌های طبیعی و گونه‌های ارزشمند استان سمنان تأکید دارد.

در نهایت، کمبود نیروی محیط زیست نباید به بهای از بین رفتن داشته‌های ارزشمندی مانند هیرکانیان تمام شود. این جنگل‌ها گنجینه‌هایی هستند که می‌توانند میزبان مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی باشند و هم درآمدزایی کنند و هم توسعه پایدار گردشگری را به شکلی هدفمند تعریف نمایند. متأسفانه در ایران، گردشگری بیشتر با رویکرد مردم‌محور و نه با در نظر گرفتن مسائل مرتبط با این گنجینه‌های ارزشمند رقم خورده است، در صورتی که باید مسائل مرتبط با این گنجینه‌ها را نیز لحاظ کرد تا بتوانیم از هیرکانیان بهره بگیریم، نه اینکه آن را مصرف کنیم.