سفر پزشکیان به ایروان؛ دیپلماسی فعال ایران برای ثبات قفقاز جنوبی

در پی توافق صلح اخیر میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان که در کاخ سفید اعلام شد، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، فردا دوشنبه عازم ایروان می‌شود. این سفر با هدف حفظ تعادل امنیتی در منطقه پرتلاطم قفقاز جنوبی و تأکید بر نقش دیپلماسی فعال تهران در معادلات منطقه‌ای صورت می‌گیرد. ایران ضمن استقبال محتاطانه از هر گامی به سوی صلح پایدار، هشدار می‌دهد که توافقات نباید به قیمت ورود بازیگران غیرمنطقه‌ای و ایجاد ناامنی در منطقه تمام شود.

پیام‌های سیاسی و دیپلماتیک سفر

سفر رئیس‌جمهور پزشکیان به ارمنستان در برهه‌ای حساس از تحولات منطقه‌ای، حامل پیام‌های مهمی برای کشورهای قفقاز جنوبی و بازیگران بین‌المللی است. این سفر، به‌ویژه پس از توافق اخیر میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان، نشان‌دهنده تعهد ایران به دیپلماسی فعال و حضور مؤثر در معادلات منطقه‌ای است. این اقدام دیپلماتیک، در مقابل دیدگاه‌های انفعالی برخی گروه‌های داخلی، بر عدم انزوای دیپلماتیک ایران تأکید دارد.

اهمیت دیپلماسی فعال ایران در قفقاز جنوبی، روابط تاریخی ایران و ارمنستان و ضرورت مقابله با نفوذ خارجی در منطقه، اهمیت این سفر را دوچندان کرده است. این سفر دو هدف مهم را دنبال می‌کند:

• تقویت روابط دوجانبه: تأکید بر نقش ایران به‌عنوان شریکی قابل‌اعتماد در منطقه.
• شفاف‌سازی ابعاد توافق صلح: تمرکز بر همکاری در حوزه‌های انرژی، زیرساخت و حتی نظامی در قفقاز جنوبی.

ارزیابی توافق صلح ایروان و باکو

منطقه قفقاز جنوبی به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود، همواره مورد توجه قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بوده است. ایران به‌عنوان یکی از قدرت‌های کلیدی منطقه نمی‌تواند نسبت به تحولات این حوزه بی‌تفاوت باشد. انفعال دیپلماتیک، نه‌تنها به انزوای ایران منجر می‌شود، بلکه فرصت را برای نفوذ قدرت‌های خارجی فراهم می‌کند.

توافق ایروان و باکو حساسیت‌هایی را درباره موضوع «زنگزور» ایجاد کرده بود. پیش از این، تمرکز اصلی بر استان سیونیک در ارمنستان و تلاش برای ایجاد یک اتصال سرزمینی میان نخجوان و سرزمین اصلی آذربایجان بود که می‌توانست تهدیدی مستقیم برای امنیت مرزی و منافع ایران باشد. اما آنچه در نتیجه توافق اخیر در واشنگتن روی داده است، این است که این جاده تحت حاکمیت ارمنستان باقی می‌ماند و با توجه به عدم استقرار نیروی خارجی در نزدیکی مرزها، ملاحظات ایران در نظر گرفته شده است. این نتیجه از منظر ژئوپلیتیک، تعادل قدرت در قفقاز جنوبی را به نفع ثبات منطقه‌ای و همکاری میان کشورهای همسایه تغییر داده است.

نگرانی‌ها درباره حضور شرکت آمریکایی در پروژه سیونیک

یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های تهران، حفظ و تضمین باز ماندن مسیرهای ارتباطی است که برای پیوندهای ژئوپلیتیک و اقتصادی ایران در قفقاز جنوبی اهمیت ویژه‌ای دارد. نقش‌آفرینی مستقیم آمریکا در این پروژه و احتمال استقرار نیروهای نظامی و اطلاعاتی خارجی در منطقه، نگرانی‌های ایران را افزایش داده است. از نگاه تهران، هرگونه تحول در این مسیر باید با تضمین‌های امنیتی روشن و پایدار همراه باشد تا منافع و خطوط قرمز ایران خدشه‌دار نشود. با این حال، به نظر می‌رسد ماهیت حضور این شرکت آمریکایی بیشتر فنی-مهندسی باشد تا امنیتی. سفر پزشکیان به ایروان می‌تواند ابعاد این توافق، از جمله مشارکت آمریکا در این طرح، را شفاف کند.

رویکرد ایران در قبال تحولات منطقه

ایران باید از طریق همکاری با ترکیه و روسیه در چهارچوب «3+3» اطمینان حاصل کند که مسیرهای ارتباطی با ارمنستان برای همیشه باز بماند. طرح پیشنهادی ایران، یعنی «3+3» (ایران، ترکیه، روسیه + ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان)، بر همکاری منطقه‌ای بدون دخالت قدرت‌های فرامنطقه‌ای تأکید دارد.

سفر پزشکیان به ارمنستان فرصتی است برای تقویت این طرح و ارسال پیامی روشن به جامعه جهانی مبنی بر اینکه ایران سیاست خارجی پویا و منطقه‌محوری را دنبال می‌کند. این سفر می‌تواند به گسترش همکاری‌های تجاری، اقتصادی، نظامی و زیست‌محیطی منجر شود.

مسائل زیست‌محیطی و همکاری منطقه‌ای

مسائل زیست‌محیطی مانند آلودگی رود ارس و حفاظت از اکوسیستم دریای خزر، نیازمند همکاری نزدیک کشورهای منطقه است. یکی از محورهای کلیدی که رئیس‌جمهور در این سفر مطرح خواهد کرد، مسائل زیست‌محیطی است. فعالیت شرکت‌های خارجی، به‌ویژه شرکت‌های انگلیسی در استخراج طلا در ارمنستان، به آلودگی رود ارس و در نهایت دریای خزر منجر شده است. این فاجعه زیست‌محیطی تهدیدی جدی برای کل منطقه از جمله ایران است. ایران می‌تواند با طرح این موضوع در چهارچوب همکاری «3+3»، خواستار اقدامات مشترک برای حفاظت از محیط‌زیست منطقه شود.

تقویت پیوندهای تاریخی و همکاری‌های آینده

ایران و ارمنستان از دیرباز روابط تاریخی و فرهنگی عمیقی داشته‌اند. بخش‌هایی از ارمنستان کنونی در دوره‌های مختلف تاریخی تحت حاکمیت ایران بوده است. این پیوند تاریخی با حضور جامعه ارمنی در ایران، به‌ویژه در شهرهایی مانند اصفهان و تبریز، تقویت شده است. ارامنه ایران نقش مهمی در تبادلات فرهنگی، تجاری و حتی سیاسی میان دو ملت ایفا کرده‌اند.

این روابط تاریخی، بستر محکمی برای همکاری‌های مدرن میان دو کشور فراهم کرده و سفر رئیس‌جمهور به ارمنستان می‌تواند این پیوندها را در راستای منافع مشترک تقویت کند و به یک اهرم عملی برای گسترش همکاری‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل شود.