سقوط دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی شانگهای؛ عربستان سه برابر رشد کرد

رتبه‌بندی جهانی شانگهای ۲۰۲۵: نگاهی کلی

در ویرایش ۲۰۲۵ رتبه‌بندی علمی دانشگاه‌های جهان (شانگهای)، بیش از ۲۵۰۰ موسسه مورد بررسی قرار گرفته و ۱۰۰۰ دانشگاه برتر جهان معرفی شده‌اند. دانشگاه هاروارد برای بیست و سومین سال متوالی در صدر این فهرست قرار گرفته و پس از آن دانشگاه‌های استنفورد و ام‌آی‌تی جای دارند. ۱۰ دانشگاه برتر جهان شامل کمبریج، برکلی، آکسفورد، پرینستون، کلمبیا، کلتک و شیکاگو نیز در این رتبه‌بندی حضور دارند.

نظام رتبه‌بندی شانگهای از شش سنجه کلیدی برای ارزیابی دانشگاه‌ها استفاده می‌کند که شامل موارد زیر است:

• تعداد دانش‌آموختگان برنده جوایز نوبل و مدال‌های فیلدز
• تعداد اعضای هیئت‌علمی برنده جوایز نوبل و مدال‌های فیلدز
• تعداد مقالات منتشرشده در مجلات نیچر و ساینس
• تعداد پژوهشگران پر استناد انتخاب‌شده توسط موسسه کلاریویت
• تعداد مقالات نمایه‌شده در نمایه استنادی علوم و علوم اجتماعی وب آو ساینس
• سرانه عملکرد دانشگاهی

وضعیت دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی شانگهای

در سال ۲۰۲۵، تنها شش دانشگاه ایرانی شامل علوم پزشکی تهران، تهران، تربیت مدرس، علوم پزشکی شهید بهشتی، شریف و علوم پزشکی ایران در فهرست هزار دانشگاه برتر رتبه‌بندی شانگهای جای گرفته‌اند. این در حالی است که از سال ۲۰۱۹، تعداد دانشگاه‌های ایرانی حاضر در این رتبه‌بندی روند نزولی داشته است.

سه دانشگاه امیرکبیر، علم و صنعت و تبریز که در سال ۲۰۲۴ در فهرست رتبه‌بندی شانگهای قرار داشتند، در سال ۲۰۲۵ از این فهرست حذف شده‌اند. بررسی روند سه سال اخیر نشان می‌دهد که چهار دانشگاه از شش دانشگاه ایرانی حاضر در رتبه‌بندی شانگهای نسبت به سال گذشته افت رتبه داشته‌اند و تنها رتبه دو دانشگاه ثابت مانده است:

• دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه تهران بازه رتبه خود را حفظ کرده‌اند.
• دانشگاه تربیت مدرس پس از ارتقای رتبه در سال گذشته، امسال دوباره به رتبه ۷۰۱-۸۰۰ سقوط کرده است.
• دانشگاه‌های علوم پزشکی شهید بهشتی و دانشگاه صنعتی شریف نیز امسال افت رتبه داشته‌اند.
• دانشگاه علوم پزشکی ایران نیز حدود ۲۰۰ رتبه نزول کرده و به بازه ۹۰۱-۱۰۰۰ منتقل شده است.

مقایسه با رقبای منطقه‌ای: عربستان و ترکیه

مقایسه وضعیت ایران با کشورهای رقیب در منطقه، ابعاد نگران‌کننده‌تری از این چالش را آشکار می‌سازد:

• عربستان سعودی: در سال ۲۰۲۵، عربستان ۱۳ دانشگاه در فهرست رتبه‌بندی شانگهای دارد و توانسته از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ تعداد دانشگاه‌های خود را بیش از سه برابر افزایش دهد. بهترین دانشگاه عربستان، دانشگاه ملک سعود، در جایگاه ۱۰۱-۱۵۰ جهانی قرار گرفته و این کشور چهار دانشگاه با رتبه زیر ۵۰۰ دارد.
• ترکیه: ترکیه در رتبه‌بندی اخیر شانگهای ۱۱ دانشگاه دارد و تعداد دانشگاه‌های این کشور در پنج سال اخیر روند تقریباً ثابتی داشته است. بهترین دانشگاه ترکیه، دانشگاه استانبول، در جایگاه ۵۰۱-۶۰۰ جهانی قرار دارد.

این در حالی است که بر اساس برنامه هفتم توسعه، تعداد دانشگاه‌های ایران با رتبه زیر ۵۰۰ در یکی از نظام‌های رتبه‌بندی بین‌المللی باید به ۲۰ دانشگاه برسد. کاهش تعداد دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی شانگهای به نصف در پنج سال اخیر، نشان‌دهنده عدم همسویی برنامه‌ریزی دانشگاه‌ها با اهداف توسعه‌ای کشور است.

چالش‌ها و راهکارهای پیش‌رو

کاهش تعداد دانشگاه‌های ایرانی در فهرست شانگهای و افت رتبه آن‌ها، نشان‌دهنده کاهش کیفیت، کمیت و تأثیر جهانی پژوهش‌ها در دانشگاه‌های کشور است. عواملی نظیر کاهش منابع مالی، مهاجرت دانشگاهیان، تورم، افزایش قیمت ارز و فرسودگی تجهیزات آزمایشگاهی، دانشگاه‌ها را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

ادامه این روند نه تنها جایگاه دانشگاه‌های ایران در رقابت‌های علمی جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه می‌تواند بر جذب دانشجویان بین‌المللی، همکاری‌های پژوهشی مشترک و اعتبار علمی کشور نیز اثرگذار باشد. برای بازگشت به مسیر ارتقای کیفیت پژوهش و حضور مؤثر در رتبه‌بندی‌های جهانی، نیاز است که سیاست‌گذاران و مدیران دانشگاهی موارد زیر را در اولویت قرار دهند:

• سرمایه‌گذاری پایدار در پژوهش
• حمایت از اعضای هیئت‌علمی
• ارتقای زیرساخت‌ها
• تسهیل همکاری‌های بین‌المللی