چالش فلرینگ در ایران: وعده‌ها و واقعیت‌های جمع‌آوری گازهای مشعل

وعده‌های وزارت نفت و چالش‌های پیش‌رو

محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، در مراسم بهره‌برداری از طرح جمع‌آوری گازهای همراه میدان‌های جنوب استان ایلام، این پروژه را گامی مهم در جهت حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از هدررفت صدها میلیون دلار سرمایه ملی دانست.

وی با اشاره به اهداف قانون برنامه هفتم پیشرفت، تاکید کرد که ظرفیت جمع‌آوری گازهای مشعل باید تا پایان سال ۱۴۰۷ به ۱۶ میلیارد مترمکعب در سال (معادل ۴۴ میلیون مترمکعب در روز) برسد. وزیر نفت ابراز امیدواری کرد که با تکمیل تمامی طرح‌ها تا پایان سال ۱۴۰۷، شاهد خاموشی کامل مشعل‌ها در کشور باشیم. اما آیا این ادعا قابل تحقق است؟

ایران در جایگاه دوم هدررفت گاز مشعل جهان

ایران با فلرینگ سالانه ۱۸.۴ میلیارد مترمکعب گاز، رتبه دوم جهانی را در هدررفت گاز مشعل به خود اختصاص داده است.

«شاخص شدت فلرینگ» که میزان گاز سوزانده‌شده به ازای هر بشکه نفت تولیدی را نشان می‌دهد، معیاری برای سنجش وضعیت کشورها در این زمینه است. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های اتاق ایران:

• شدت فلرینگ در ایران بیش از سه برابر میانگین جهانی است.
• اگر مبنای مقایسه تولید نفت باشد، شدت فلرینگ ایران حدود سه برابر میانگین جهان است.
• در صورت مقایسه بر مبنای تولید گاز طبیعی، این رقم تقریباً دو برابر میانگین جهانی است.

به طور متوسط، روزانه بیش از ۵۰ میلیون متر مکعب گاز در مشعل‌های ایران سوزانده می‌شود. این حجم عظیم گاز می‌تواند بخش قابل توجهی از تقاضای داخلی را تامین کند و معادل ظرفیت تولید دو فاز میدان گازی پارس جنوبی است. این در حالی است که توسعه هر فاز پارس جنوبی و برداشت ۲۵ میلیون متر مکعب گاز در روز، نیازمند سرمایه‌گذاری پنج تا شش میلیارد دلاری است.

تکالیف برنامه هفتم توسعه برای کاهش فلرینگ

قانون برنامه هفتم توسعه، تکالیف مشخصی را برای کاهش فلرینگ تعیین کرده است:

• واگذاری طرح‌ها: مطابق تبصره ۳ بند ب ماده ۱۵، صنایع انرژی‌بر و پتروشیمی‌ها در اولویت واگذاری طرح‌های جمع‌آوری گازهای مشعل و میادین جدید گازی قرار دارند. وزارت نفت نیز مکلف است این صنایع را در اولویت تخصیص گاز طبیعی تولیدی از این میادین قرار دهد.
• مالکیت و تسویه‌حساب: تولیدات گازی حاصل از این طرح‌ها متعلق به صنایع مذکور بوده و آنها مکلف به تسویه‌حساب با دولت هستند. این رویکرد بخشی از برنامه دولت برای برون‌سپاری تامین گاز مورد نیاز صنایع انرژی‌بر است.
• جریمه و عوارض: بند (ث) قانون، اخذ جریمه بر مبنای قیمت صادراتی و عوارض گازهای مشعل سوزانده‌شده را تعیین کرده است. این عوارض از ۵ درصد در سال اول تا ۷۵ درصد تا پایان برنامه، بر مبنای متوسط قیمت وزنی صادراتی گاز طبیعی محاسبه و از محل منابع داخلی شرکت‌های تابعه وزارت نفت به حساب بهینه‌سازی مصرف انرژی واریز می‌شود.
• معافیت فنی: گازهای مشعلی که از لحاظ فنی امکان جمع‌آوری آنها وجود ندارد، با تشخیص دبیرخانه هیات عالی نظارت بر منابع نفتی و تا حجم حداکثر سه میلیارد متر مکعب در سال، از شمول این حکم مستثنی هستند.
• هدف سالانه: دولت مکلف است سالانه ۱۶ میلیارد متر مکعب گازهای مشعل را جمع‌آوری کند.

با توجه به این برنامه‌ها، این سوال مطرح می‌شود که آیا می‌توان به وعده اتمام فلرینگ امیدوار بود؟

وعده‌های محقق‌نشده در گذشته

طبق بند «الف» ماده ۴۸ قانون برنامه ششم توسعه، دولت موظف بود تا پایان این برنامه، ۹۰ درصد از گازهای همراه نفت و مشعل را جمع‌آوری کند. با این حال، بررسی‌ها نشان می‌دهد که عملکرد دولت در تحقق این هدف بسیار ضعیف بوده است.

• تنها حدود ۴۳۱ میلیون مترمکعب گاز در روز (معادل ۵۲۲ میلیون مترمکعب در سال) جمع‌آوری شده است.
• این رقم تنها پنج درصد از هدف تعیین‌شده را پوشش می‌دهد.

این عدم تحقق، علاوه بر کم‌کاری در راستای اهداف قانونی، پیامدهای منفی زیادی در مدیریت منابع انرژی و حفظ محیط زیست به همراه داشته و موجب هدررفت مقادیر زیادی از گازهای طبیعی شده است.

جواد اوجی، وزیر نفت، در تیرماه ۱۴۰۳ اعلام کرد که وزارت نفت توانسته روزانه ۱۶ میلیون مترمکعب گاز همراه مشعل را جمع‌آوری کند. همچنین، هوشنگ فلاحتیان، معاون وزیر نفت، در اردیبهشت ۱۴۰۳ اظهار داشت که جمع‌آوری گازهای همراه از ۱.۴ میلیون مترمکعب در روز پیش از سال ۱۴۰۱، به ۸.۲ میلیون مترمکعب در پایان سال ۱۴۰۱ رسیده است.

با توجه به رکورد جمع‌آوری روزانه ۱۶ میلیون مترمکعب گاز همراه نفت، این رقم سالانه به حدود ۵.۸۴ میلیارد مترمکعب می‌رسد. آیا می‌توان امیدوار بود که این روند تا پایان سال ۱۴۰۷ به ۱۶ میلیارد مترمکعب برسد؟