چالش‌های برنج در شمال ایران: از دلالان تا خودکفایی و امنیت غذایی

برنج، محصولی استراتژیک برای امنیت غذایی و اشتغال روستاییان، به‌ویژه در استان گیلان، با چالش‌های جدی در بازار مواجه است. نوسانات قیمت، نقش پررنگ واسطه‌ها و عدم حمایت مؤثر، مسیر خودکفایی در این محصول حیاتی را دشوار کرده است. این گزارش به بررسی عمیق مشکلات موجود و راهکارهای پیشنهادی برای بهبود وضعیت تولید و بازار برنج در شمال کشور می‌پردازد.

وضعیت کشت برنج در شمال کشور

سطح زیر کشت برنج در استان‌های شمالی کشور حدود ۴۷۰ هزار هکتار برآورد می‌شود. از این میزان، گیلان با ۲۰۸ هزار هکتار و استان‌های مازندران و گلستان مجموعاً با ۲۶۰ هزار هکتار، سهم عمده‌ای در تولید برنج کشور دارند. معیشت بیش از ۲۶۰ هزار کشاورز گیلانی به این محصول وابسته است.

محمود هوشیارفرد، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، اشاره می‌کند که ارقام محلی بیشترین سطح زیر کشت را در گیلان و مازندران به خود اختصاص داده‌اند و تنها ۱۰ تا ۱۶ درصد از سطح زیر کشت برنج مربوط به ارقام پرمحصول است. این آمار نشان‌دهنده نیاز به بازنگری جدی در سیاست‌های تولید و کشت ارقام پرمحصول است.

نقش دلالان و بی‌ثباتی بازار

بازار برنج نیز مانند بسیاری از محصولات کشاورزی، از نابسامانی رنج می‌برد. نوسانات شدید قیمت در فصل برداشت، نبود شفافیت در عرضه و تقاضا و دخالت واسطه‌ها، باعث شده تا درآمد کشاورزان پاسخگوی هزینه‌های بالای تولید نباشد.

هوشیارفرد تأکید می‌کند: «افزایش نامتعارف قیمت برنج در بازار به هیچ عنوان قابل پذیرش نیست. سال‌هاست که دلالان و واسطه‌ها بر بازار و حتی شالیکوبی‌ها سیطره دارند و عملاً قیمت‌گذاری را آنها انجام می‌دهند. متأسفانه بخش عمده‌ای از محصول بعد از گذشت تنها چند ماه از برداشت، با قیمت‌های گزاف در بازار عرضه می‌شود.»

وی می‌افزاید که حداقل ۶۰ درصد از کشاورزان به دلیل هزینه‌های بالای تولید، مجبورند محصول خود را با هر قیمتی که دلالان تعیین می‌کنند، به فروش برسانند. این وضعیت در تضاد کامل با قانون برنامه پنج‌ساله هفتم توسعه است که بر حمایت از کشاورزان تأکید دارد.

ضرورت بازنگری در نظام قیمت‌گذاری و آمار

این پژوهشگر با انتقاد از نظام فعلی قیمت‌گذاری برنج، بیان کرد که در سال‌های گذشته، قیمت‌گذاری بدون لحاظ کردن همه جوانب صورت گرفته و موجب نارضایتی‌های زیادی شده است. در تعیین قیمت برنج باید هزینه‌های تولید (شامل نهاده‌ها، ماشین‌آلات، دستمزد، تورم) و سود معقول برای کشاورز، در کنار نظرات کارشناسان و تشکل‌های شالیکاران مورد توجه قرار گیرد.

هوشیارفرد یکی از علل اصلی نابسامانی در بازار برنج را نگاه غلط مبتنی بر آمارهای غیرواقعی می‌داند. او معتقد است که مبنای واردات نباید تخمینی از سطح زیر کشت باشد، بلکه باید آمار دقیق شلتوک تحویلی به شالیکوبی‌ها و مصرف سرانه مبنا قرار گیرد. با مصرف سرانه ۲۵ تا ۲۸ کیلوگرم برای هر ایرانی، اگر تولید برنج کشور به ۲.۸ میلیون تُن برسد، نیازی به واردات نخواهد بود.

بهره‌وری پایین و چالش‌های تولید

در گیلان، محدودیت منابع آبی و خرده‌مالکی شالیکاران از چالش‌های اصلی تولید برنج است. تغییر تقویم زراعی باعث شده زمان برداشت به انتهای مرداد و شهریور موکول شود که با بارندگی‌های تابستانه تلاقی داشته و برداشت مکانیزه را با مشکل مواجه می‌کند.

اگرچه برخی کشاورزان کاشت برنج را غیراقتصادی می‌دانند، اما هوشیارفرد تأکید می‌کند که مشکل اصلی در بهره‌وری پایین، استفاده ناکافی از فناوری‌های نوین و کم‌توجهی به آموزش و سرمایه‌گذاری در این حوزه است. عدم صرفه اقتصادی نیز باعث شده جوانان به مشاغل واسطه‌گری و خدماتی روی آورند.

راهکار: حمایت از تولید داخلی و مدرن‌سازی

بر اساس برنامه هفتم توسعه، باید تا ۹۰ درصد در محصولات اساسی از جمله برنج به خودکفایی برسیم. تحقق این هدف مستلزم:

• توجه به معیشت کشاورزان
• افزایش بهره‌وری
• سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تولید و شالیکوبی‌های مدرن
• جلوگیری از ضایعات در مراحل مختلف تولید

بیشتر کارخانه‌های شالیکوبی استان قدیمی و فرسوده هستند و نبود مولد برق در زمان قطع برق، میزان ضایعات را افزایش می‌دهد. ارقام پرمحصول نیز به دلیل نیاز بیشتر به آب و گرمای شدید مرداد ماه، در معرض خطر ضایعات بیشتر در مرحله فرآوری قرار دارند. این ناکارآمدی‌ها مانعی جدی برای خودکفایی خواهد بود.

آینده بازار برنج: نیازمند تحول جامع

وضعیت کنونی بازار برنج در استان‌های شمالی نشان‌دهنده یک چرخه معیوب در سیاست‌گذاری، اجرا و نظارت است. ضعف در برنامه‌ریزی الگوی کشت، بهره‌وری پایین، نظام ناعادلانه قیمت‌گذاری و سلطه واسطه‌ها، زنجیره تولید تا مصرف برنج را با چالش‌های جدی روبرو ساخته است.

با وجود ظرفیت‌های اقلیمی، نیروی انسانی باتجربه و تقاضای بالای داخلی، ادامه وضعیت فعلی می‌تواند به کاهش انگیزه کشاورزان، افزایش وابستگی به واردات، بیکاری در مناطق روستایی و تهدید امنیت غذایی بینجامد.

تحقق هدف ۹۰ درصدی خودکفایی در برنج، مستلزم رویکردی جامع و واقع‌بینانه است؛ از اصلاح سیاست‌های قیمت‌گذاری و حمایت‌های مؤثر اقتصادی گرفته تا سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، بهبود نظام آماری، افزایش راندمان آبیاری، مدرن‌سازی شالیکوبی‌ها و حذف واسطه‌های مخرب. آینده بازار برنج در گرو بازتعریف نقش دولت، مشارکت جدی بخش خصوصی واقعی و بازگشت اعتماد و انگیزه به جامعه کشاورزی است؛ چرا که امنیت غذایی، ضرورتی ملی است که به پشتوانه تولیدکنندگان واقعی محقق خواهد شد.