پزشکیان و تندروها: پروژه «بنی‌صدر سازی» و آینده سیاسی رئیس‌جمهور

آغاز موج جدید انتقادات علیه پزشکیان و طرح «عدم کفایت سیاسی»

از هفته گذشته، با طرح پرسش «مذاکره نکنیم، چه کنیم؟» از سوی مسعود پزشکیان خطاب به مخالفان مذاکره با آمریکا، موج جدیدی از انتقادات علیه سخنان و عملکرد او آغاز شده است. این مخالفان، خواستار بررسی «عدم کفایت سیاسی» رئیس‌جمهور شده‌اند؛ موضوعی که پیش از این نیز در تاریخ جمهوری اسلامی ایران مطرح شده بود.

مقایسه با بنی‌صدر و اتهام «جاهل» و «خائن»

حمید رسایی، نماینده اصولگرای مجلس، از جمله منتقدانی است که بارها کفایت سیاسی رئیس‌جمهور را زیر سوال برده و سخنان پزشکیان را «آب به آسیاب دشمن» دانسته است. او با اشاره به برکناری ابوالحسن بنی‌صدر در میانه جنگ، نوشت: «عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر وسط جنگ بود.»

نماینده تندرو جبهه پایداری، مسعود پزشکیان را در مقایسه با ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رئیس‌جمهور پس از انقلاب، «جاهل» خوانده و نتیجه گرفته است که رفتار «جاهل و خائن» یکسان است و موجب «خسارت» می‌شود.

مراحل قانونی بررسی عدم کفایت سیاسی

بر اساس اصل ۸۹ قانون اساسی ایران، برای بررسی عدم کفایت سیاسی رئیس‌جمهور، مراحل زیر باید طی شود:

• نیاز به امضای حداقل یک سوم نمایندگان مجلس.
• رای‌گیری به صورت ورقه انجام می‌شود.
• دو سوم نمایندگان حاضر در جلسه باید به آن رای مثبت دهند.

سابقه تاریخی: برکناری بنی‌صدر و فشارهای سیاسی

در اواخر خردادماه ۱۳۶۰، مجلس وقت ایران با حضور ۱۹۰ نفر تشکیل شد و ۱۷۷ نفر به عدم کفایت سیاسی ابوالحسن بنی‌صدر رای مثبت دادند. در مقابل، ۱۲ نفر رای ممتنع و یک نفر رای مخالف دادند.

روزنامه کیهان در اول تیرماه همان سال، بیانیه ۱۰ نماینده مجلس را منتشر کرد که به عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر رای ممتنع داده بودند. این بیانیه، که به امضای افرادی چون کاظم بحنوردی و حسن یوسفی اشکوری رسیده بود، تاکید داشت که نمایندگان برای دادن رای موافق تحت «فشار، توهین، تهدید، تحقیر، شعارهای زننده، و ضرب و شتم» قرار گرفته بودند.

در بخشی از بیانیه آنها تاکید شده بود که «برخلاف قانون اساسی و از طرف بعضی از نمایندگان و حتی روزنامه‌ها، صریحا اعلام و از رسانه‌های گروهی پخش شد که هر نماینده که رای مخالف یا ممتنع بدهد، مردم نباید آنها را به شهر راه بدهند.»

با گذشت ۴۵ سال، پرونده کفایت سیاسی بنی‌صدر بار دیگر با هدف احتمالی کنترل یا فشار به دستگاه اجرایی به صدر اخبار بازگشته است، با این تفاوت که اکنون مخالفان پزشکیان در اقلیت هستند.

«تیغی که نبرید»: عدم کفایت سیاسی در دوران روسای جمهور بعدی

پس از برکناری ابوالحسن بنی‌صدر، زمزمه‌های «عدم کفایت سیاسی» روسای جمهور بعدی ایران، از محمد خاتمی تا محمود احمدی‌نژاد و حسن روحانی، بارها در فضای سیاسی کشور تکرار شد، اما هیچ‌گاه عملی نشد.

محمود احمدی‌نژاد و «خانه‌نشینی یازده روزه»

جدی‌ترین بحث عدم کفایت سیاسی در مورد محمود احمدی‌نژاد مطرح شد. در ماجرای معروف «خانه‌نشینی یازده روزه» در سال ۱۳۹۰، او بر سر تغییر وزیر اطلاعات با علی خامنه‌ای اختلاف پیدا کرد و در جلسات هیئت دولت شرکت نکرد. بسیاری از نمایندگان مجلس نهم طرح عدم کفایت او را مطرح کردند، اما در نهایت با ملاحظات سیاسی و شرایط کشور، این طرح به رای‌گیری نرسید.

حسن روحانی و فشارهای جبهه پایداری

در دوران دوم ریاست جمهوری حسن روحانی (۱۳۹۶–۱۴۰۰)، مخالفان او به دنبال طرح عدم کفایت سیاسی بودند. «خروج آمریکا از برجام، بازگشت تحریم‌ها و تورم افسارگسیخته» دلایل اصلی مطرح شده برای استیضاح یا عدم کفایت سیاسی روحانی بود، اما اجماعی در این زمینه شکل نگرفت. نمایندگان در نهایت به «طرح سوال از رئیس‌جمهور» روی آوردند و حسن روحانی در ۶ شهریور ۹۷ برای پاسخگویی در مجلس حاضر شد، اما نمایندگان به جز یک مورد از پاسخ‌های او قانع نشدند.

سایت خبرآنلاین در ۲۲ مردادماه با اشاره به دوران حسن روحانی تاکید کرد که «ناف» جبهه پایداری را با بنی‌صدرسازی بریده‌اند و نوشت:

«این نخستین بار نیست که این جریان از واژگانی مانند "بنی‌صدر" یا "عدم کفایت سیاسی" برای حمله به یک دولت استفاده می‌کند. این طیف سیاسی که در دولت‌های نهم و دهم (دوره محمود احمدی‌نژاد) قدرت گرفت، با روی کار آمدن دولت حسن روحانی نیز در مخالفت با آن از هیچ کوششی دریغ نکرد. در همان دوره بود که این کلیدواژه‌ها را ساختند و در بزنگاه‌ها علم می‌کردند.»

نکته حائز اهمیت این است که اکثر نمایندگان مجلس در ایران رفتار و تصمیمات سیاسی خود را با رهبر جمهوری اسلامی ایران هماهنگ می‌کنند. بعید است که بدون اشاره و رضایت علی خامنه‌ای سراغ طرح عدم کفایت سیاسی رئیس‌جمهور بروند، چرا که چنین امری تبعات و عواقبی فراتر از وظایف نمایندگی مجلس می‌تواند داشته باشد و موضوعی در حد امنیت ملی است. تا زمانی که روابط رئیس‌جمهور با شخص اول نظام هماهنگ باشد و به قول پزشکیان خودش را «مطیع» رهبر بداند و بدون «رضایت و هماهنگی» قدمی برندارد، چنین طرح‌هایی با اهداف دیگری می‌تواند مطرح شود.

واکنش‌ها به طرح عدم کفایت سیاسی پزشکیان

پیش از جنگ ۱۲ روزه، موضوع کفایت سیاسی و انتقادها از عملکرد پزشکیان در جریان بود. حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی، در ۲۲ خردادماه، یک روز پیش از حمله اسرائیل به ایران، از ارسال پیامک‌هایی برای استیضاح مسعود پزشکیان در سالگرد انتخابات ریاست جمهوری خبر داد.

فلاحت‌پیشه به خبرآنلاین گفته بود: «اصلا بحث سیاست خارجی برای افراطیون مهم نیست. برایشان مهم است که جای مسعود پزشکیان را بگیرند و او زودتر کنار برود.»

پس از جنگ ایران و اسرائیل و عبور نسبی از پس‌لرزه‌های آن، شماری از اعضای جبهه پایداری در مجلس و رسانه‌های اصولگرا بار دیگر موضوع کفایت سیاسی پزشکیان را مطرح کردند.

انتقادات پس از سفر به باکو و مصاحبه با تاکر کارلسون

در جریان سفر اخیر پزشکیان به جمهوری آذربایجان، «رفتار به دور از معیارهای دیپلماتیک» او با الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور کشور میزبان، انتقادات بسیاری را برانگیخت. روزنامه اصولگرای فرهیختگان نوشت: «برخاستن پزشکیان هنگام ورود علی‌اف، حتی اگر نشانه ادب بود، ادب بی‌موقع بود.»

همچنین پس از سفر به باکو، مصاحبه جنجالی پزشکیان با خبرنگار آمریکایی، واکنش‌ها علیه او را شدت بخشید. پزشکیان در مصاحبه با تاکر کارلسون در پاسخ به سوالی درباره شعار «مرگ بر آمریکا» گفته بود: «منظور این شعارها مرگ بر جنایت‌هاست نه مرگ بر مردم آمریکا و نه حتی مقامات آمریکا.» او در این مصاحبه فتوای مراجع تقلید برای ترور دونالد ترامپ را نیز تکذیب کرد.

روزنامه‌های اصولگرای وطن امروز، کیهان و جوان واکنش‌های تندی به این مصاحبه نشان دادند. حسین شریعتمداری، مدیر مسئول کیهان و نماینده علی خامنه‌ای، هرچند بحث کفایت سیاسی او را مطرح نکرد، اما خواهان تغییر مشاورانش شد و نوشت که مواضع رئیس‌جمهور با مواضع کشورمان «فاصله‌ای پرناشدنی» دارد و تاکید کرد که «آقای پزشکیان! این سخن با شخصیت شما ناهمخوان است.»

انتقادات در شبکه‌های اجتماعی و کارزارهای جمع‌آوری امضا

واکنش مخالفان پزشکیان در شبکه‌های اجتماعی نیز کم نیست. به عنوان نمونه، علی‌اصغر نخعی‌راد، نماینده مشهد، نوشته است:

«رفتار و گفتار آقای پزشکیان روزبه‌روز تفکرات مختلف در مجلس را در یک مورد به وفاق می‌رساند؛ شخصیت ایشان فاقد مؤلفه‌های ترسیم‌شده برای رئیس‌جمهور در قانون اساسی است. فقدان تفکر راهبردی، مدیریت و تدبیر، هر روز و در هر موضوع نمود می‌یابد؛ از زنگزور تا بازسازی تأسیسات هسته‌ای، از برق تا مدیریت غلط منابع آبی.»

جدا از چهره‌های سیاسی، طرفداران گروه‌های اصولگرا نیز دو کارزار برای جمع‌آوری امضا علیه مسعود پزشکیان در ۲۱ خرداد و ۷ تیر راه‌اندازی کردند. در متن کارزار استیضاح پزشکیان، مواردی مانند بحران انرژی، افزایش تورم، سیاست‌های اشتباه ارزی، سقوط ارزش ریال، بی‌بصیرتی در مذاکرات و از بین بردن قدرت چانه‌زنی دولت و زیر سوال بردن اقتدار و قدرت نظامی کشور مطرح شده است.

نکته قابل ذکر این است که انتقادها به عملکرد مسعود پزشکیان تنها معطوف به اصولگرایان تندرو نیست. این روند تقریباً در بین اصلاح‌طلبان و میانه‌روها نیز ادامه دارد، با این تفاوت که آنها او را با ابوالحسن بنی‌صدر مقایسه نمی‌کنند و خواهان عدم کفایت سیاسی او نیستند و به نوعی با یک درجه تخفیف او را ناکارآمد ارزیابی می‌کنند.

غلامحسین کرباسچی، مدیرمسئول روزنامه هم‌میهن، به سایت انتخاب گفته است:

«گویا پزشکیان فقط با عارف وفاق کرده است. دقیقاً مخاطب شعار وفاق کیست؟ مملکت را به جایی رسانده‌اند که اگر لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت می‌شود، همه باید جشن بگیریم؟! وضعیت رسانه‌ها به هیچ‌وجه نسبت به دوران رئیسی بهتر نشده، معلوم نیست این ده‌کوره رسانه چند کدخدا دارد. همان‌ جان‌فدا‌های دولت رئیسی اکنون در دولت پزشکیان نشسته‌اند و حکم معاونت و مشاور دارند، چه کسی می‌گوید حذف شده‌اند؟»

پروژه «بنی‌صدر سازی» به کجا می‌رسد؟

تجربه بیش از چهار دهه گذشته نشان می‌دهد که اصل ۸۹ قانون اساسی بیش از آنکه یک ابزار عملی برای برکناری رئیس‌جمهور باشد، به یک اهرم فشار سیاسی تبدیل شده است. به بیان دیگر، «عدم کفایت سیاسی» در جمهوری اسلامی ایران بیشتر شبیه شمشیری است که از نیام بیرون نمی‌آید؛ تنها یک بار فرود آمد و پس از آن، صرفاً سایه‌اش بر سر رؤسای جمهور بعدی سنگینی کرد.

جریان‌های تندرو با بهره‌گیری از کلیدواژه‌های «بنی‌صدر» و «عدم کفایت سیاسی»، به دنبال نمایش ناکارآمدی دولت رقیب و زیر سوال بردن مشروعیت دولت هستند. در ماجرای بنی‌صدر، مخالفان او با طرح اتهام «انحراف از خط انقلاب و رهبری» زمینه برکناری‌اش را فراهم کردند و به نظر می‌رسد طیف نزدیک به جبهه پایداری نیز احتمالاً می‌خواهد چنین القا کند که مسعود پزشکیان و دولت او در نقطه‌ای مقابل رهبر جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته است.