سینما و تولید قدرت: تحلیل نقش هنر در سیاستگذاری ملی و بین‌المللی

سینما، فراتر از یک سرگرمی، همواره به عنوان ابزاری قدرتمند برای شکل‌دهی به افکار عمومی و حتی پیش‌بینی رویدادهای مهم سیاسی و اجتماعی شناخته شده است. از فیلم‌هایی که ظهور پاندمی‌ها را به تصویر کشیده‌اند تا آثاری که به حوادث تاریخی بزرگ اشاره دارند، سینما توانایی شگفت‌انگیزی در بازتاب و حتی تأثیرگذاری بر واقعیت از خود نشان داده است. اما آیا این تشابهات صرفاً تصادفی هستند یا نشانه‌ای از هماهنگی عمیق‌تر میان هنر و سیاست؟

سینما: ابزاری برای رویاسازی و تولید قدرت

سیدمحمد حسینی، مدیرعامل انجمن سینمای انقلاب و دفاع مقدس، معتقد است که سینما به دلیل قدرت رویاسازی و برانگیختگی احساسی، می‌تواند مفاهیم اساسی ناظر به آینده را در جامعه تقویت کرده و به تبع آن، تولید قدرت کند. مفاهیمی نظیر امید، حماسه، کار و آبادانی می‌توانند از طریق سینما در یک جامعه پررنگ‌تر شوند.

«آمریکا به معنای کشوری است که آدم‌هایی از نقاط مختلف دنیا به طمع کشف طلا در آنجا جمع شده بودند و خیلی بی‌رحمانه با هم برخورد می‌کردند... با این نوع نگاه می‌توان گفت که آمریکا در سینما متولد می‌شود نه سینما در آمریکا.»

او با اشاره به فیلم «تولد یک ملت» ساخته گریفیث، استدلال می‌کند که سینمای آمریکا از ابتدا با هدف تولید قدرت و ایجاد حس مشترک میان اقشار مختلف جامعه شکل گرفته است. این رویکرد، برخلاف تصور رایج، نشان می‌دهد که چگونه سینما می‌تواند به عنوان بستری برای تولد و تثبیت هویت یک ملت عمل کند.

کارکردهای سه‌گانه سینما در اجتماع

حسینی سه کارکرد اصلی برای سینما در اجتماع برمی‌شمرد:

• تقویت باشندگی آحاد ملت: سینما می‌تواند حس تعلق به سرزمین و عشق به وطن را تقویت کند. این نقش‌آفرینی امروز در سینمای کشورهایی مانند ترکیه، چین و کره جنوبی به وضوح دیده می‌شود.
• دوزندگی سرحدات: سینما قادر است مرزهای فرهنگی، تثبیت زبان و سرحدات اقلیمی را به هم متصل کند. به گفته حسینی، سینمای ایران در ارائه تصویری جامع از کشور و مناطق مختلف آن، از جمله جزایر تنب کوچک و بزرگ و ابوموسی، کوتاهی کرده است.
• گره زدن گذشته به آینده: سینما می‌تواند برای کشورهایی که تاریخ مدون ندارند، تاریخ‌سازی کند یا تاریخ معاصر جعلی خلق کند، همانند آنچه در کره جنوبی یا ترکیه مشاهده می‌شود.

چالش‌های سیاستگذاری سینما در ایران

مدیرعامل انجمن سینمای انقلاب و دفاع مقدس به چالش‌های موجود در سیاستگذاری سینمای ایران اشاره می‌کند:

• تکثر مبادی مدیریت: عدم وجود سیاستگذاری واحد در سینمای ایران، منجر به فضایی رها شده و تغییرات مداوم با هر تغییر دولت می‌شود.
• عدم شفافیت در رویدادها: جشنواره‌هایی مانند فیلم فجر فاقد مانیفست و رویکرد شفاف هستند، در حالی که جشنواره‌های معتبر جهانی مانند کن و برلین دارای سیاستگذاری مشخصی هستند.

او تأکید می‌کند که سینما باید به عنوان یک بازوی قدرت‌رسان در جریان دولتی به رسمیت شناخته شود تا بتواند دقیق‌تر به مسائل کشور بپردازد و حرف‌های نو بزند. نمونه بارز این رویکرد در آمریکا، فیلم «آرگو» است که جرج کلونی، تهیه‌کننده آن، پیش از ساخت فیلم جلسات خصوصی با رؤسای جمهور آمریکا برگزار کرده بود، که نشان‌دهنده مأموریت‌محور بودن سینماگران در آن کشور است.

سینما و تولید «اطلاعات نادرست» (Disinformation)

حسینی به نقش سینما در تولید «اطلاعات نادرست» (Disinformation) اشاره می‌کند. او با ذکر نمونه فیلم «تاپ‌گان ۲۰۲۲» که در آن نابودی یک نیروگاه اتمی به تصویر کشیده می‌شود، توضیح می‌دهد که آمریکا چگونه برنامه‌های خود را ابتدا در سینما به صورت رویا دنبال می‌کند. اگر به هدف برسد، ادعای تحقق آن را مطرح می‌کند و در غیر این صورت، صرفاً یک فیلم ساخته شده است.

این اطلاعات نادرست، حتی اگر طول عمر کوتاهی داشته باشند، در طول حیات خود کارکرد دارند و متأسفانه در جامعه ایران به صورت ریشه‌ای نقش ایفا می‌کنند، در حالی که جبهه واحدی علیه آن‌ها وجود ندارد. حسینی تأکید می‌کند که حس قدرت از خود قدرت مهم‌تر است و آمریکا از طریق سینما این حس را در سراسر دنیا ایجاد می‌کند.

سینمای کودک و نوجوان و فرصت‌های جهانی

در پایان، حسینی به وضعیت سینمای کودک و نوجوان در ایران می‌پردازد. او بیان می‌کند که در تمام دنیا، فیلم‌های کودک و نوجوان با وجود شروعی تراژیک، هرگز با ناامیدی به پایان نمی‌رسند، زیرا نوجوانان آینده کشور هستند. اما سینمای ایران، حتی با حمایت نهادهای حاکمیتی، فیلم‌هایی می‌سازد که با درد و رنج و ناامیدی به پایان می‌رسند.

او همچنین به تشنگی جهانی برای شنیدن روایت ایران از خودش اشاره می‌کند، به ویژه پس از حجم بالای اطلاعاتی که سینمای آمریکا درباره ایران تولید کرده است. حسینی معتقد است که سینمای ایران، حتی سینمای دفاع مقدس، پتانسیل فراتر رفتن از مرزها و ارائه روایت‌های باشکوه خود را به دنیا دارد، اما سیاستگذاری فرهنگی کشور هرگز به این بلوغ نرسیده است.