فوتبال عربستان: از جاه‌طلبی‌های جهانی تا واقعیت‌های اقتصادی

ظهور الهلال: نمادی از قدرت فوتبال عربستان

تیم الهلال عربستان، با عملکرد چشمگیر خود در جام جهانی باشگاه‌های فیفا در ایالات متحده، توجهات بسیاری را به خود جلب کرد. این تیم ریاض، اگرچه در مرحله یک‌چهارم نهایی حذف شد، اما موفق به شکست منچسترسیتی و تساوی با رئال مادرید شد. این موفقیت‌ها باعث شد برخی الهلال را نخستین «ابر باشگاه» آسیا بنامند.

الهلال، با چهار قهرمانی در لیگ قهرمانان آسیا و ۱۹ قهرمانی در لیگ داخلی عربستان، همواره یک قدرت در فوتبال منطقه بوده است. ورزشگاه خانگی این تیم، ورزشگاه بین‌المللی ملک فهد با ظرفیت ۵۸ هزار نفر، معمولاً مملو از تماشاگر است.

علاوه بر الهلال، باشگاه الاتحاد جده نیز با ده قهرمانی در لیگ عربستان، رقیبی سرسخت محسوب می‌شود. با این حال، باشگاه‌های عربستان در گذشته اغلب زیان‌ده بوده و به کمک‌های مالی دولتی وابسته بودند که منجر به ناکارآمدی مالی می‌شد.

شتاب تغییر و نقش محمد بن سلمان

با روی کار آمدن محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، فوتبال نیز در چارچوب تلاش‌های او برای دگرگونی کشور و تنوع‌بخشی اقتصادی، دستخوش تغییر شد. برنامه خصوصی‌سازی باشگاه‌ها در سال ۲۰۱۶ با هدف ایجاد خودکفایی مالی آغاز شد.

تا سال ۲۰۲۳، انتظارات دولت از فوتبال برای ایفای نقشی تحول‌آفرین افزایش یافت:

• در سال ۲۰۱۸، برای نخستین بار به زنان و دختران اجازه ورود به استادیوم‌ها داده شد.
• برخی اتحادیه‌های فوتبال خارجی، از جمله از ایتالیا و اسپانیا، شروع به برگزاری مسابقات سالانه در عربستان کردند.
• صحبت‌ها درباره تمایل ریاض برای میزبانی جام جهانی مردان فیفا بالا گرفت.

بن سلمان، با الهام از تجربه قطر در میزبانی جام جهانی، به پتانسیل فوتبال به عنوان ابزاری برای برندسازی ملی، نمایش قدرت نرم و اهداف دیپلماتیک واقف بود. او پیش‌تر از آسیب اعتباری عربستان در سه دهه گذشته سخن گفته بود و فوتبال را ابزاری برای ترمیم آن می‌دانست.

مدل «دولتی-خصوصی» و جذب ستارگان

خصوصی‌سازی باشگاه‌های فوتبال در عربستان به شیوه‌ای غیرمتعارف انجام شد؛ مالکیت باشگاه‌ها به نهادهای دولتی منتقل گردید. برای مثال، چهار باشگاه از جمله الهلال و الاتحاد، اکنون تحت مالکیت «صندوق سرمایه‌گذاری عمومی» قرار دارند و شرکت ملی نفت آرامکو، کنترل باشگاه القادسیه را بر عهده گرفت.

این مدل «دولتی-خصوصی» با هدف تمرکز بر اولویت‌های ملی و در عین حال سوق دادن باشگاه‌ها به سمت اداره‌ای تجاری‌تر طراحی شده است. در آغاز سال ۲۰۲۳، استراتژی عربستان با جذب کریستیانو رونالدو توسط النصر ریاض آشکار شد. رونالدو همچنین به عنوان سفیر و اینفلوئنسر رسانه‌های اجتماعی برای عربستان فعالیت می‌کند.

انتقال رونالدو نمادی از جاه‌طلبی‌های تجاری عربستان بود: ارائه محصولی باکیفیت برای کسب درآمد. در ادامه، باشگاه‌های لیگ برتر عربستان بازیکنان خارجی دیگری مانند کریم بنزما (الاتحاد)، روبرتو فیرمینو (الاهلی) و جورجینیو واینالدوم (الاتفاق) را جذب کردند.

این اقدامات منجر به افزایش تقاضا برای پیراهن‌های النصر و گمانه‌زنی درباره ارزش قراردادهای پخش جدید لیگ عربستان شد. کمپین‌های رسانه‌های اجتماعی نیز به هیجان ناشی از این سرمایه‌گذاری‌ها دامن زد و امید به جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی و تشکیل یک اکوسیستم ورزشی جدید را افزایش داد که محمد بن سلمان پیش‌بینی کرده بود سه درصد اقتصاد عربستان را تشکیل خواهد داد.

چالش‌ها و واقعیت‌های جدید

تا سال ۲۰۲۴، پرسش‌هایی درباره بازدهی سرمایه‌گذاری‌ها مطرح شد، زیرا درآمدهای تجاری لیگ برتر عربستان آن‌چنان قوی نبود و انتقادها از کشور شدت گرفت. نوسان قیمت نفت و هزینه‌های فزاینده پروژه‌ها نیز باعث شد دولت در هزینه‌ها، هم در فوتبال و هم در سایر بخش‌ها، تجدیدنظر کند.

کسب میزبانی جام جهانی مردان ۲۰۳۴ فیفا، استراتژی فوتبال عربستان را به سمت برگزاری رویدادها تغییر داد، به این معنا که فعالیت‌های تجاری باشگاه‌ها آن‌طور که انتظار می‌رفت، توسعه نیافت. در واقع، با نزدیک شدن به پایان پنجره نقل‌وانتقالات تابستانی، هنوز انتقالی در سطح قرارداد رونالدو مشاهده نشده است.

تمدید قرارداد رونالدو با النصر در تابستان امسال، نشان‌دهنده تصمیمی سنجیده‌تر است. به نظر می‌رسد دوران «فانتزی فوتبال» به پایان رسیده و جای خود را به درکی روشن‌تر از ضرورت عمل به وعده‌ها و دستیابی به بازدهی قابل‌قبول داده است.

الهلال، با ۳۴ میلیون دلار جایزه نقدی از جام جهانی باشگاه‌ها، خزانه‌اش را تقویت کرده و درآمدهایش به ۳۰۰ میلیون دلار رسیده است، هرچند این رقم هنوز با درآمد سالانه ۱.۲۳ میلیارد دلاری رئال مادرید فاصله زیادی دارد.

با وجود کاهش هیجان مقطعی سال ۲۰۲۳، تعهد عربستان به هزینه‌کرد در این ورزش، به‌ویژه با توجه به تدارکات جام جهانی ۲۰۳۴، ادامه خواهد داشت. باشگاه‌های داخلی تا حدی دگرگون شده‌اند، اما هنوز با چالش‌های بسیاری روبه‌رو هستند. این‌که بازدهی این هزینه‌ها در نهایت مالی خواهد بود یا اعتباری، موضوعی است که در آینده مشخص خواهد شد.