چالش هندوانه در همدان: از آب‌بری بالا تا مدیریت الگوی کشت

چالش آب مجازی و الگوی کشت در همدان

تولید ۲.۶ میلیون تن هندوانه، معادل مصرف تقریبی ۵۲۰ میلیارد لیتر آب است که با احتساب صادرات، بین ۱۵۰ تا ۱۶۰ میلیارد لیتر آب به صورت آب مجازی از کشور خارج می‌شود. در سال ۱۴۰۲، استان همدان به عنوان پایلوت اجرای الگوی کشت محصولات زراعی در کشور معرفی شد. بر اساس این الگو، کشت هندوانه به دلیل نیاز آبی بالا، در برنامه حمایتی جهاد کشاورزی استان جایی ندارد و هیچ‌گونه حمایتی از آن صورت نخواهد گرفت.

کاهش چشمگیر سطح زیر کشت هندوانه در همدان

علی بایگانه، معاون امور زراعت سازمان جهاد کشاورزی استان همدان، با اشاره به محدودیت‌های اعمال شده در الگوی کشت، اعلام کرد که سطح زیر کشت هندوانه در استان به شدت کاهش یافته است. وی افزود:

• در سال زراعی گذشته، سطح زیر کشت هندوانه در همدان تنها ۱۳۰ تا ۱۴۰ هکتار بوده است.
• این در حالی است که در سال ۱۴۰۰، سطح کشت هندوانه در استان حدود ۷۰۰ هکتار بود که نشان‌دهنده کاهش محسوس طی چهار سال گذشته است.

بایگانه تأکید کرد که هندوانه‌های کشت شده در استان با بهره‌وری بالای آب، استفاده از ارقام جدید، سیستم آبیاری قطره‌ای و زیر پلاستیک (مالچ) انجام می‌شود و کشاورزان اصول فنی بهره‌وری آب را رعایت می‌کنند. وی همچنین به عدم پایبندی برخی کشاورزان به الگوی کشت در سایر مناطق کشور اشاره کرد که منجر به مازاد عرضه و ضرر و زیان کشاورزان، به ویژه در جنوب کرمان، می‌شود.

«جهاد کشاورزی استان سعی می‌کند تا حد امکان در رابطه با کشت محصولات پرآب‌بر از جمله هندوانه، به کشاورزان خدمات ارائه ندهد و اطلاع‌رسانی لازم را در خصوص عدم کشت آن داشته باشد.»

وی افزود: سیستم آبیاری تیپ که در مزارع هندوانه همدان استفاده می‌شود، ۸۰ تا ۹۰ درصد بهره‌وری آب دارد و نیاز آبی گیاه را با حداقل پرت تأمین می‌کند. این روش‌ها مصرف آب را به میزان قابل توجهی کاهش داده و بهره‌وری را مطلوب ساخته است.

مدیریت کشت و چالش‌های اجرایی

بایگانه در پاسخ به ضرورت صادرات آب مجازی از طریق هندوانه، بر لزوم مدیریت سطح کشت هندوانه تأکید کرد. وی پیش‌بینی کرد که در سال جاری، حدود هزار تن هندوانه از مزارع استان همدان برداشت شود که این میزان برای مصرف داخلی استان کافی است و حتی از مناطق دیگر نیز هندوانه وارد می‌شود.

حمزه خانجانی، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان، نیز به برنامه الگوی کشت ابلاغی از وزارتخانه اشاره کرد که برای همدان حدود ۸۰۰ هکتار کشت هندوانه آبی و ۶۳۰ هکتار کشت هندوانه دیم تعریف شده است. وی خاطرنشان کرد که هندوانه‌های کشت شده در همدان عمدتاً با آبیاری قطره‌ای و زیر پلاستیکی انجام می‌شود که کمترین میزان مصرف آب را دارد.

موانع اجرای الگوی کشت

خانجانی به دو الزام اصلی اقتصادی و فرهنگی-ترویجی در اجرای الگوی کشت اشاره کرد:

• الزام اقتصادی: در صورت عدم کشت هندوانه توسط کشاورز، باید هزینه مابه‌التفاوت آن به وی پرداخت شود که این امر برای جهاد کشاورزی امکان‌پذیر نیست.
• حفاظت از منابع آب: آب یک نهاده حیاتی برای تولید و متعلق به همه نسل‌هاست و جهاد کشاورزی رسالت حفاظت از آن را بر عهده دارد.

وی تأکید کرد که وزارت نیرو به عنوان متولی حوزه آب، ابزارهای لازم برای کنترل آب را در اختیار دارد، اما جهاد کشاورزی فاقد این ابزارهاست. خانجانی با استناد به ماده ۴۵ قانون توزیع عادلانه آب (مصوب ۱۳۶۱)، پیشنهاد داد که با تحویل حجمی آب به کشاورزان و نصب کنتور هوشمند، خود کشاورزان مدیریت مصرف آب را بر عهده خواهند گرفت.

وی همچنین به چالش برداشت آب از چاه‌های غیرمجاز و چاه‌های بدون کنتور اشاره کرد و خواستار مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز و نصب کنتور هوشمند بر روی چاه‌های فاقد کنتور شد تا از هدررفت بیشتر آب جلوگیری شود.

همدان، قطب کشاورزی و آینده مدیریت آب

استان همدان با ۲.۱ درصد از وسعت کشور، ۴.۴ درصد از تولیدات بخش کشاورزی را به خود اختصاص داده است. اجرای دقیق الگوی کشت و حرکت به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر با صرفه اقتصادی بالا، می‌تواند علاوه بر رونق اقتصادی بخش کشاورزی، به حفظ منابع آبی و سفره‌های آب زیرزمینی کمک شایانی کند.