کاهش ارزش تجارت خارجی ایران در چهار ماهه نخست ۱۴۰۴ با وجود رشد حجمی

کاهش ارزش و افزایش حجم: یک تناقض اقتصادی

بر اساس آمارهای گمرک، در چهار ماهه نخست سال ۱۴۰۴، حجم تجارت غیرنفتی کشور به ۶۱ میلیون و ۲۰ هزار تن رسید که ارزشی معادل ۳۴ میلیارد و ۱۷۵ میلیون دلار داشته است. این در حالی است که حجم مبادلات نسبت به مدت مشابه سال قبل ۰.۴۸ درصد رشد داشته، اما از نظر ارزشی با ۱۰ درصد کاهش مواجه شده است.

جزئیات صادرات و واردات

• صادرات غیرنفتی: ۴۸ میلیون و ۸۱۱ هزار تن به ارزش ۱۶ میلیارد و ۵۴۹ میلیون دلار. این رقم از نظر وزنی ۱.۴۶ درصد افزایش و از نظر ارزشی ۵.۵۱ درصد کاهش را نشان می‌دهد.
• واردات: ۱۲ میلیون و ۲۰۹ هزار تن کالا به ارزش ۱۷ میلیارد و ۶۲۷ میلیون دلار. واردات نیز افت ۳.۲۳ درصدی در وزن و ۱۴.۲ درصدی در ارزش را تجربه کرده است.

سهم پتروشیمی و ترکیب کالاهای تجاری

محصولات پتروشیمی سهم قابل توجهی در صادرات ایران دارند؛ با این حال، در چهار ماهه نخست سال جاری، صادرات این محصولات به ۱۷ میلیون و ۴۰۲ هزار تن به ارزش ۶ میلیارد و ۸۴۹ میلیون دلار رسید که نسبت به سال گذشته از نظر وزنی ۸.۳۰ درصد و از نظر ارزشی ۱۰.۲۲ درصد کاهش یافته است.

اقلام اصلی صادرات و واردات

• صادرات عمده: گاز طبیعی، پروپان مایع‌شده، متانول، بوتان مایع‌شده و قیر.
• واردات عمده: طلا به شکل خام، ذرت دامی، برنج، روغن آفتابگردان و دانه سویا.

شرکای تجاری اصلی ایران

کشورهای همسایه نقش کلیدی در تجارت خارجی ایران ایفا می‌کنند:

• مقاصد اصلی صادرات غیرنفتی: چین، عراق، امارات، ترکیه، افغانستان، پاکستان و عمان.
• تأمین‌کنندگان اصلی واردات: امارات، چین، ترکیه، هند، آلمان، روسیه و هلند.

تحلیل کارشناسان: خام‌فروشی و نوسانات جهانی

مرتضی کوهنورد، عضو کمیسیون مدیریت واردات اتاق بازرگانی ایران، در توضیح این پدیده بیان کرد که افزایش وزن کالاهای صادراتی در کنار کاهش ارزش آن‌ها، پدیده‌ای غیرمعمول نیست و به نوسانات نرخ جهانی کالاها بازمی‌گردد. وی با اشاره به نوسان قیمت نفت بین ۳۵ تا ۹۰ دلار در سال‌های اخیر، تأکید کرد که نرخ کالاهای صادراتی بر اساس دفتر تعیین ارزش گمرک و تغییرات بازار جهانی تعیین می‌شود.

«اگر نرخ جهانی را در نظر گرفته نشود، قیمت کالاهای مختلف، به‌ویژه کالاهای اساسی هم متغیر است. بعضی کالاها به دلیل رشد نرخ تورم، فصل، میزان عرضه و … افزایش قیمت پیدا کرده‌اند.»

کوهنورد همچنین به نقش نظام عرضه و تقاضا در تجارت آزاد اشاره کرد و توضیح داد که کاهش تقاضا در کنار افزایش تولید می‌تواند منجر به کاهش قیمت‌ها شود و بالعکس.

احمدرضا فرشچیان، رئیس کمیسیون مدیریت واردات اتاق بازرگانی ایران، نیز علت اصلی این وضعیت را خام‌فروشی و صادرات بیشتر کالاهای ایرانی به صورت فله، مواد خام و کالای اولیه دانست. وی افزود که کاهش قیمت مواد خام و کالاهای اولیه پدیده‌ای جهانی است و مختص ایران نیست.

پیامدهای اقتصادی و راهکارها

افزایش حجم صادرات در کنار کاهش ارزش آن، نشان‌دهنده استمرار خام‌فروشی و ضعف در تولید کالاهای با ارزش افزوده بالا است. همچنین، افت چشمگیر واردات نیز لزوماً نشانه مثبتی نیست و بیانگر محدودیت‌های ساختاری اقتصاد و دشواری‌های تأمین نیازهای کشور است.

این چرخه معیوب در نهایت به تضعیف تراز تجاری، کاهش رفاه اقتصادی و تشدید آسیب‌پذیری در برابر نوسانات جهانی نرخ‌ها منجر می‌شود. برای خروج از این وضعیت، نیاز به تمرکز بر تولید کالاهای با ارزش افزوده بالاتر و کاهش وابستگی به صادرات مواد خام است.