دکتر محمدعلی اکبری: دکتر سلیمانی، مورخی چندبعدی و بنیان‌گذار «تاریخ تمدنی» در ایران

تحصیلات و سوابق علمی

دکتر کریم سلیمانی دهکردی، متولد اهواز، تحصیلات کارشناسی خود را در دانشگاه اصفهان و کارشناسی ارشد را در رشته تاریخ در دانشگاه تهران به پایان رساند. پایان‌نامه کارشناسی ارشد ایشان با راهنمایی استاد ایرج افشار، به نگارش درآمد.

آثار برجسته

• «القاب رجال دوره قاجار»: این کتاب به بررسی فرآیند تاریخی رتبه‌بندی‌های اجتماعی بر اساس دریافت القاب حکومتی و دولتی در دوره قاجار می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این القاب تبیین‌کننده منزلت اجتماعی در حوزه‌های جامعه، دیوان‌سالاری و ملک‌داری در ایران بوده‌اند.
• «معرکه تنباکو: میان‌پرده تجارت تنباکوی ایران و مصر»: اثری مهم در زمینه تاریخ معاصر.

دکتر سلیمانی دوره دکترا را در دانشگاه بامبرگ آلمان گذراند و رساله دکتری خود را با عنوان «روابط ایران و عربستان در دوره محمدرضا شاه» با موفقیت به پایان رساند. ایشان همچنین سفرهای علمی متعددی به انگلستان داشتند.

اشتغال در دانشگاه و کارنامه درخشان

دکتر سلیمانی در سال ۱۳۷۸ به گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی پیوست و تا زمان درگذشت خود، کارنامه‌ای درخشان از خود بر جای گذاشت. ایشان در دو حوزه تخصصی اصلی خود به تحقیق، تدریس و تألیف پرداختند:

• تاریخ معاصر ایران: شامل حوزه مطبوعات، احزاب سیاسی و به ویژه تاریخ نفت ایران. دکتر اکبری ایشان را تنها استاد مسلم تاریخ نفت در ایران می‌دانند. در سال ۱۳۹۰، دکتر سلیمانی واحد درسی جدیدی تحت عنوان «نفت و توسعه در تاریخ معاصر ایران» را تدوین و تدریس آن را بر عهده گرفتند و تحقیقات تاریخ نفت در دانشگاه شهید بهشتی را پایه‌گذاری کردند.
• تاریخ غرب: در بازنگری دروس مقطع ارشد دانشگاه در سال ۱۳۹۰، واحد درسی تاریخ عمومی جهان به تاریخ غرب تبدیل شد و دکتر سلیمانی تدریس و راهنمایی پایان‌نامه‌ها در زمینه قرون ۱۸، ۱۹ و ۲۰ را بر عهده داشتند.

این تسلط بر هر دو حوزه تاریخ معاصر ایران و غرب، ایشان را به استادی چندبعدی تبدیل کرده بود.

نوآوری در تحقیقات تاریخی و سندپژوهی

دکتر سلیمانی با وجود پرهیز شدید از مسئولیت‌های اجرایی، مدتی نماینده گروه تاریخ در حوزه برنامه‌ریزی وزارت علوم و یک دوره مدیر گروه تاریخ بودند. ویژگی برجسته ایشان، راهنمایی تعداد قابل توجهی از رساله‌های دکتری و پایان‌نامه‌های ارشد در حوزه‌های بسیار خاص و نوآورانه بود:

• تاریخ محیط زیست ایران: ایشان پایه‌گذار نخستین رساله دکتری تاریخ کشور در حوزه محیط زیست ایران (برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری دولتی در حوزه محیط زیست ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی) در دانشگاه شهید بهشتی بودند.
• جنبش‌های کارگری: به ویژه جنبش‌های مرتبط با صنعت نفت در ایران.

علاوه بر این، دکتر سلیمانی برای مدتی مسئولیت بررسی اسناد دوره مشروطیت ایران را در سازمان اسناد ملی ایران بر عهده داشتند و بازخوانی و طبقه‌بندی حدود ۳۰ تا ۳۵ هزار سند را به همراه نمایه‌نویسی به ثمر رساندند. ایشان در سندشناسی و سندپژوهی مهارت بی‌نظیری داشتند و در ساماندهی اسناد کاخ نیاوران نیز نقش مهمی ایفا کردند.

دیدگاه فکری: تاریخ تمدنی

دکتر سلیمانی صاحب نظریه خاص خود تحت عنوان «تاریخ تمدنی» بودند. ایشان معتقد بودند که تاریخ را باید در قالب‌های تمدنی زیست ملت‌ها مورد مطالعه قرار داد، نه صرفاً بر اساس حوادث و تحولات سیاسی. به باور ایشان، بسیاری از خطاهای تحلیلی مستشرقین و پژوهشگران علوم انسانی در توضیح پدیده‌های تاریخی ایران، ناشی از نادیده انگاشتن تاریخ تمدنی، به ویژه در شرق و افق جهانی آن است.

«ایشان معتقد بود که علت بسیاری از خطاهای تحلیلی مستشرقین، و همینطور دوستان ما در رشته های تاریخ، و دیگر رشته های علوم انسانی، که قادر نیستند پدیده های تاریخی در ایران را توضیح بدهند، نادیده انگاشتن تاریخ تمدنی به ویژه در شرق و افق جهانی آن است. این گونه است که می توانیم بفهمیم ایران چگونه به مثابه یک جامعه زندگی کرده، به مثابه یک تاریخ ادامه حیات داده و تحول یافته است.»

از این منظر، دکتر سلیمانی مقاومت مردم ایران در برابر تجاوزات خارجی را نه یک واکنش ساده، بلکه یک کنش آگاهانه و برآمده از درک عمیق تاریخی و تمدنی مردم می‌دانست. ایشان معتقد بودند که نظریه‌های جهان‌شمول علوم انسانی غرب، برای شناخت جامعه و تاریخ ایران کافی نیستند و باید دستگاهی متفاوت برای فهم تحولات تاریخی ایران ارائه شود.

تحلیل جنگ ۱۲ روزه

دکتر سلیمانی تجاوز مشترک رژیم اسرائیل و آمریکا را دارای اهداف بزرگتری از جمله از بین بردن پایه‌های انسجام نظم اجتماعی و پاشاندن کلیت ایران می‌دانستند. ایشان تاکید داشتند که مردم ایران به خوبی میان دعوای خانگی و انتقاد به کج‌روی‌ها با تهاجم و تجاوز خارجی که هدفش فروپاشی کلیت ایران است، تفاوت قائل می‌شوند. از این رو، رفتار ملت ایران در جنگ ۱۲ روزه برای ایشان تعجب‌آور نبود و آن را برآمده از درک تمدنی تاریخی ملت ایران می‌دانستند.

«برای آقای دکتر سلیمانی رفتار ملت ایران و رفتار نیروهای ملی و وطن دوست ایران، در جنگ ۱۲ روزه امر تعجب آوری نبود. در دستگاه فکری او در طول این ۲۰۰ تا ۳۰۰ سال اخیر، ملت ایران اغلب دعوای خانگی خود، با نیرویی که تمامیت اش را در معرض خطر قرار داده، تشخیص داده که کجا باید بایستد. و ایشان تاکید می کرد که این درک، همان درک تمدنی است که ملت ایران به نحو تاریخی به دست آورده است.»

ایشان معتقد بودند که عملیات دشمن در جنگ ۱۲ روزه، با هدف برهم زدن اوضاع سیاسی و ایجاد جنگ داخلی و فروپاشی کلیت ایران بود، اما ملت ایران با درک تمدنی خود، در میدان دشمن بازی نکردند و آب بر آتش دشمن‌افروخته ریختند.

رابطه با دانشجویان و ویژگی‌های اخلاقی

دکتر سلیمانی علاوه بر جایگاه علمی برجسته، فردی متواضع، بااخلاق و دلسوز نسبت به دانشجویانش بودند. ایشان با دانشجویان خود زندگی می‌کردند، سفرهای علمی زیادی با آنان انجام می‌دادند و در مشکلاتشان یاری‌رسان بودند. در مراسم تشییع پیکر ایشان، دانشجویانشان از نقاط مختلف کشور حضور یافته و سوگواری عمیقی داشتند که نشان از رابطه پدرانه ایشان با دانشجویان بود.

ایشان فردی عارف‌مسلک با اعتقادات عمیق دینی بودند، اما هیچ‌گاه این اعتقادات را در ظاهر کار خود آشکار نمی‌کردند. دکتر سلیمانی به شدت از مسئولیت‌های اجرایی و بزرگداشت‌های رسمی پرهیز می‌کردند و حتی مراسم بزرگداشت بازنشستگی خود را نپذیرفتند.

با وجود تحصیل در اروپا و امکانات فراوان برای اقامت در آنجا، ایشان به ایران بازگشتند و با شجاعت و تعهد علمی، در دفاع از حقوق علمی خود ایستادگی کردند. فقدان ایشان ضایعه‌ای بزرگ برای جامعه علمی ایران است.