چالش‌ها و راهکارهای توسعه معدن و صنایع معدنی ایران در سایه تحریم‌ها

چالش‌های ناشی از تحریم‌ها و کمبود سرمایه

مهدی کرباسیان، رئیس اسبق هیات عامل ایمیدرو، با اشاره به شرایط خاص کشور و تداوم تحریم‌ها، وضعیت را برای واحدهای اقتصادی نیازمند سرمایه‌گذاری کلان دشوار توصیف کرد. وی افزود: «بودجه سرمایه‌گذاری برای توسعه و ساخت در سال جاری حدود ۹ میلیارد دلار است که در مقایسه با نیازهای واقعی اقتصاد کشور بسیار اندک است و به دلیل کاهش درآمدها و مشکلات بانکی حتی کمتر نیز می‌شود.»

کرباسیان بر ظرفیت‌های بالقوه بخش معدن تاکید کرد و گفت: «معدن و صنایع معدنی می‌تواند نقش پیشران را در اقتصاد کشور ایفا کند و در ارزآوری، ایجاد اشتغال و توسعه مناطق محروم اثرگذار باشد. این امر مستلزم اصلاح مقررات دست‌وپاگیر و کاهش دخالت‌های سیاسی است.»

تامین مواد اولیه و توسعه فولاد

وجیه اله جعفری، معاون امور معادن و صنایع معدنی وزارت صمت، به چالش‌های تامین مواد اولیه در صنایع معدنی، به‌ویژه در زنجیره فولاد و آلومینیوم، اشاره کرد. وی اظهار داشت: «در حوزه فولاد، با وجود ذخایر قابل‌توجه، پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که در سال‌های آینده با کمبود سنگ‌آهن مواجه خواهیم شد و باید بر اکتشافات جدید تمرکز کنیم.»

جعفری همچنین به ظرفیت تولید فولاد کشور اشاره کرد: «سال‌ها پیش در قالب طرح جامع فولاد پیش‌بینی شده بود که ایران به ظرفیت تولید ۵۵ میلیون تن فولاد در سال برسد. امروز بیش از ۴۵ میلیون تن ظرفیت بالفعل در کشور وجود دارد و باید تمرکز را بر ارتقای کیفیت و توسعه صنایع پایین‌دستی قرار دهیم.»

عبور از اقتصاد نفتی و اثر تحریم‌ها

سیدعباس حسینی، مدیرکل حوزه وزارتی وزارت صمت، به دو نکته کلیدی ناترازی و تحریم‌ها پرداخت. وی تاکید کرد: «تحریم‌ها دست‌کم ۲۰ درصد در قیمت تمام‌شده کالاها و هزینه‌های بنگاه‌های تولیدی اثرگذار بوده است. از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴، نرخ ارز غیررسمی تقریباً سه برابر و نرخ رسمی دو برابر شده است.»

حسینی افزود: «انرژی که زمانی مزیت رقابتی بود، امروز به دغدغه تبدیل شده است؛ نه قیمت‌ها قابل‌اتکا هستند و نه دسترسی پایدار وجود دارد.» وی راهکار کاهش آسیب‌ها را عبور از اقتصاد نفتی و حرکت به سمت اقتصاد مبتنی بر معدن و صنایع معدنی دانست و خاطرنشان کرد: «سال گذشته صادرات غیرنفتی کشور به ۵۶ میلیارد دلار رسید که سهم صنایع معدنی ۱۳.۵ میلیارد دلار و سهم صنعت ۸.۸ میلیارد دلار بود. در مجموع، سهم صنعت و معدن در صادرات غیرنفتی حدود ۲۲ میلیارد دلار است.»

الزامات توسعه و فرسودگی ماشین‌آلات

سید مصطفی فیض اردکانی، مدیرعامل شرکت ملی صنایع مس ایران، به ریسک‌ها و الزامات توسعه صنعتی در ایران پرداخت. وی گفت: «میانگین عمر ماشین‌آلات معدنی و صنعتی در ایران حدود ۲۰ سال است، درحالی‌که استاندارد جهانی کمتر از نصف این رقم است. فرسودگی تجهیزات، هزینه‌های نگهداری و تعمیرات را به‌شدت بالا برده است.»

اردکانی بر ضرورت تجدیدنظر در شیوه سرمایه‌گذاری برای افزایش نرخ بازدهی پروژه‌ها تاکید کرد و افزود: «برای دستیابی به اهداف برنامه هفتم توسعه، باید توان پیمانکاران و فعالان معدنی را به‌طور جدی تقویت کنیم.»

ضرورت تحول دیجیتال و ناترازی مدیریتی

محمد عزیزاللهی، مدیرعامل شرکت همکاران سیستم، بر ضرورت تحول دیجیتال در صنایع ایران تاکید کرد. وی بیان داشت: «سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی ما در ایران کافی نبوده و در زیرساخت‌های نرم‌افزاری غفلت کرده‌ایم. فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و تحلیل داده‌های عظیم می‌توانند بهره‌وری را افزایش داده و هزینه‌ها را کاهش دهند.»

ابراهیم جمیلی، مدیرعامل گروه صنعتی و معدنی زرین، با انتقاد از وضعیت موجود، به «ناترازی مدیریتی» اشاره کرد. وی گفت: «ریشه بسیاری از مسائل به نبود هماهنگی، ضعف در تصمیم‌گیری و عدم ثبات مدیریت بازمی‌گردد. فرصت‌های کشور ما همواره بیشتر از تهدیدها بوده است اما متاسفانه از آنها به‌درستی استفاده نشده است.»

راهکارهای تامین مالی بخش معدن

هادی احمدیان، رئیس هیات‌مدیره هلدینگ توسعه و تجهیز معادن امداد، به چالش‌های تامین مالی در حوزه معدن و صنایع پرداخت. وی برآورد کرد که برای رسیدن به اهداف توسعه‌ای به حدود ۵۵ تا ۶۵ میلیارد دلار سرمایه نیاز است، درحالی‌که منابع واقعی محدود به حدود ۴۵ میلیارد دلار است.

احمدیان پنج راهکار برای بهبود تامین مالی بخش معدن پیشنهاد کرد:

• صندوق‌های سرمایه‌گذاری خصوصی: بهره‌گیری از ظرفیت‌های فناوری برای تامین سرمایه.
• قراردادهای مشارکتی: تشکیل شرکت‌های مشترک با سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی.
• بازار سرمایه: استفاده از ابزارهای مالی اسلامی مانند اوراق مشارکت و سلف موازی.
• جذب سرمایه‌گذاری استراتژیک: برای بخش اکتشاف و استخراج.
• نهادی کردن و قانونمند کردن روش‌ها: برای ایجاد پیش‌بینی‌پذیری و ثبات در سرمایه‌گذاری.